Στρες και άγχος: ποια είναι η πραγματική διαφορά;
Στρες και άγχος… δύο λέξεις που χρησιμοποιούμε όλοι σχεδόν καθημερινά, συχνά για να περιγράψουμε το ίδιο αίσθημα. Τη μία μπορεί να πούμε «έχω πολύ άγχος για τη δουλειά», την άλλη ότι «έχω στρεσσαριστεί πολύ με τις εξετάσεις» και να εννοούμε ακριβώς το ίδιο.
Στη γλώσσα της νευροβιολογίας όμως, οι δύο αυτές έννοιες δεν ταυτίζονται πλήρως καθώς περιγράφουν διαφορετικές, αλλά στενά συνδεδεμένες, καταστάσεις του οργανισμού. Το στρες αφορά κυρίως την αντίδραση του οργανισμού σε έναν στρεσογόνο παράγοντα, ενώ το άγχος συνδέεται περισσότερο με την προσδοκία μιας πιθανής απειλής στο μέλλον.
Για να καταλάβουμε πραγματικά τη διαφορά τους, χρειάζεται πρώτα να δούμε τι ακριβώς είναι το στρες από βιολογική σκοπιά.
Τι είναι το στρες
Το στρες αποτελεί μια πολύπλοκη νευροβιολογική διαδικασία που ενεργοποιείται όταν ο οργανισμός αντιλαμβάνεται ότι απειλείται η ισορροπία του. Με άλλα λόγια, πρόκειται για την απάντηση του σώματος σε μια πραγματική ή αντιλαμβανόμενη απειλή που διαταράσσει την ομοιόσταση του οργανισμού.
Ο εγκέφαλος είναι το κεντρικό όργανο που αξιολογεί τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος. Όταν ένα γεγονός θεωρηθεί δυνητικά επικίνδυνο, ενεργοποιεί ένα ευρύ δίκτυο νευρωνικών κυκλωμάτων και ορμονικών μηχανισμών που κινητοποιούν τον οργανισμό για να ανταποκριθεί στην εκάστοτε πρόκληση. Η αντίδραση αυτή δεν αφορά μόνο την ψυχολογική εμπειρία που βιώνουμε ως «πίεση» αλλά περιλαμβάνει μια σειρά από φυσιολογικές, ορμονικές και συμπεριφορικές αλλαγές που προετοιμάζουν το σώμα για δράση.
Ένα σημαντικό στοιχείο είναι ότι το στρες δεν ενεργοποιείται μόνο σε ακραίες καταστάσεις. Ακόμα και συνηθισμένα, καθημερινά γεγονότα όπως μια σημαντική απόφαση, μια κοινωνική αλληλεπίδραση ή μια επαγγελματική δυσκολία μπορούν να λειτουργήσουν ως στρεσογόνοι παράγοντες εάν ο εγκέφαλος τα αξιολογήσει ως απαιτητικά ή απειλητικά για την ευημερία μας.
Γιατί το στρες είναι φυσιολογικός μηχανισμός επιβίωσης
Παρά τη φήμη που το συνοδεύει σήμερα ως κάτι “αρνητικό”, το στρες αποτελεί έναν βασικότατο μηχανισμό προσαρμογής που συνοδεύει τον άνθρωπο από την απαρχή της εξελικτικής του πορείας. Η λειτουργία του είναι να κινητοποιεί τους ενεργειακούς πόρους του οργανισμού ώστε να μπορεί να αντιμετωπίσει άμεσα έναν κίνδυνο. Για αυτό το λόγο, η αντίδραση στο στρες ενεργοποιεί ταυτόχρονα πολλαπλά συστήματα του σώματος όπως το νευρικό, το ενδοκρινικό, το ανοσοποιητικό και το μεταβολικό, με στόχο να αυξηθεί η πιθανότητα επιβίωσής μας.
Σε βραχυπρόθεσμο επίπεδο, καταλαβαίνουμε ότι αυτός ο μηχανισμός είναι εξαιρετικά χρήσιμος. Μας βοηθά να συγκεντρωθούμε, να αντιδράσουμε γρήγορα και να αντιμετωπίσουμε απαιτητικές καταστάσεις. Όταν όμως η ενεργοποίηση αυτή παρατείνεται για μεγάλο χρονικό διάστημα, η συνεχής κινητοποίηση των βιολογικών συστημάτων μπορεί να επιβαρύνει τον οργανισμό και να συνδεθεί με διάφορες σωματικές και ψυχικές διαταραχές.
Διαβάστε ακόμα: Τι συμβαίνει στον εγκέφαλό μας όταν αγχωνόμαστε;
Τι είναι το άγχος
Το άγχος, σε αντίθεση με το στρες, συνδέεται περισσότερο με την προσδοκία μιας πιθανής απειλής. Δε χρειάζεται δηλαδή να υπάρχει μπροστά μας ένας σαφής και άμεσος κίνδυνος, αρκεί το νευρικό μας σύστημα να βρίσκεται σε μια κατάσταση αναμονής, σαν να προσπαθεί να προετοιμαστεί για κάτι δυσάρεστο που μπορεί να συμβεί. Με αυτή την έννοια, το άγχος αφορά περισσότερο το «τι ίσως έρχεται» παρά το «τι συμβαίνει τώρα» .
Γι’ αυτό και πολλές φορές το άγχος δεν έχει την καθαρή μορφή μιας αντίδρασης απέναντι σε κάτι συγκεκριμένο. Σύμφωνα με τους ερευνητές Daviu Ν. et al, μπορεί να υπάρχει μια αίσθηση εσωτερικής έντασης, μια διάχυτη ανησυχία, μια εγρήγορση χωρίς ξεκάθαρο αντικείμενο. Η απειλή δεν είναι πάντα βέβαιη, ούτε απαραίτητα άμεση. Μπορεί να είναι ασαφής, να έχει χαμηλή πιθανότητα να συμβεί ή να υπάρχει μόνο ως ενδεχόμενο στο μυαλό μας.
Οι ερευνητές ξεχωρίζουν επίσης δύο βασικές μορφές άγχους. Η πρώτη είναι το state anxiety, δηλαδή μια πιο παροδική κατάσταση άγχους που εμφανίζεται μπροστά σε μια πιθανή απειλή. Η δεύτερη είναι το trait anxiety, που αφορά μια πιο σταθερή προδιάθεση του ατόμου να βιώνει το άγχος ως χαρακτηριστικό του τρόπου με τον οποίο σχετίζεται με τον κόσμο γύρω του.
Το state anxiety συνδέεται και αυτό με την υπερεπαγρύπνηση. Είναι σαν το σύστημα ανίχνευσης κινδύνου να γίνεται πιο εντατικό, ώστε να είμαστε πιο έτοιμοι να εντοπίσουμε και να αποφύγουμε κάτι απειλητικό. Και αυτό με τη σειρά του έχει εξελικτικό νόημα και δεν καθιστά από μόνο του μια παθολογική κατάσταση . Αντίθετα, αποτελεί έναν μηχανισμό που μπορεί να μας προστατεύσει, ακριβώς επειδή μας βοηθά να προβλέπουμε τον κίνδυνο πριν αυτός γίνει άμεσος. Το πρόβλημα αρχίζει όταν αυτή η κατάσταση παρατείνεται, ή όταν ενεργοποιείται ακόμη και μπροστά σε ερεθίσματα που δεν είναι, ούτε θα γίνουν, πραγματικά απειλητικά για εμάς.
Η βασική διαφορά ανάμεσα στο στρες και το άγχος
Για να συνοψίσουμε τη διαφορά του στρες και του άγχους με έναν σαφή τρόπο, θα λέγαμε το εξής: το στρες είναι κυρίως η αντίδραση του οργανισμού σε έναν στρεσογόνο παράγοντα που εκλαμβάνεται ως απειλή για την ομοιόσταση, ενώ το άγχος αφορά περισσότερο την αναμονή μιας πιθανής μελλοντικής απειλής, ακόμη κι όταν αυτή δεν είναι παρούσα εκείνη τη στιγμή.
Σε αυτή τη συζήτηση βοηθά και μια τρίτη έννοια: ο φόβος. Ο φόβος αναφέρεται στην αντίδραση απέναντι σε έναν άμεσο κίνδυνο. Είναι η στιγμή που κάτι απειλητικό είναι εδώ στο τώρα. Το άγχος αντίθετα σχετίζεται με αυτό που μπορεί να συμβεί. Και το στρες περιγράφει περισσότερο τη συνολική ψυχονευροβιολογική κινητοποίηση του οργανισμού απέναντι σε μια απειλή.
Στην καθημερινότητα βέβαια, αυτά τα όρια δεν είναι πάντα τόσο καθαρά. Και αυτό είναι ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία της επιστημπονικής βιβλιογραφίας. Θεωρητικά, μπορούμε να διακρίνουμε το στρες από το άγχος και το φόβο, όμως στον ψυχισμό και στον εγκέφαλό μας, αυτά τα φαινόμενα συνήθως αλληλεπικαλύπτονται. Ένα στρεσογόνο γεγονός μπορεί να γεννήσει άγχος και μια αγχώδης προσδοκία μπορεί να κάνει τον οργανισμό να αντιδρά σαν να βρίσκεται ήδη υπό στρες.
Εδώ μπαίνει και η έννοια της προσδοκίας ή anticipation, όπως περιγράφεται στο review των Daviu Ν. και συνεργατών, η οποία λειτουργεί σαν γέφυρα ανάμεσα στο στρες και το άγχος. Γιατί τη στιγμή που ο εγκέφαλος αρχίζει να προβλέπει μια πιθανή απειλή, δε νιώθουμε μόνο μια ψυχολογική αναταραχή αλλά αρχίζουν ταυτόχρονα να ενεργοποιούνται και τα συστήματα προετοιμασίας του οργανισμού. Με αυτόν τον τρόπο η μια έννοια συνδέεται κατευθείαν με την άλλη.
Πώς συνδέονται το στρες και το άγχος στον εγκέφαλο
Εδώ τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο ενδιαφέροντα… Γιατί, παρότι το στρες και το άγχος δεν είναι ταυτόσημα, ο εγκέφαλος δεν τα διαχειρίζεται μέσω δύο εντελώς ξεχωριστών συστημάτων, αλλά αντίθετα, φαίνεται ότι μοιράζονται αρκετά κοινά νευρωνικά κυκλώματα.
Σύμφωνα με τους Daviu et al, αρκετές εγκεφαλικές περιοχές συμμετέχουν τόσο στις αποκρίσεις στο στρες όσο και στις καταστάσεις άγχους. Ανάμεσά τους βρίσκονται η αμυγδαλή, ο υποθάλαμος, ο προμετωπιαίος φλοιός και πυρήνες του εγκεφαλικού στελέχους. Δηλαδή, οι ίδιες περιοχές που βοηθούν τον εγκέφαλο να εντοπίσει και να αντιμετωπίσει μια απειλή, συμμετέχουν και στην επεξεργασία της ανήσυχης προσδοκίας ότι κάτι κακό μπορεί να συμβεί. Πιο ειδικά, το άρθρο αναφέρεται σε μία σημαντική αλληλεπικάλυψη νευρωνικών δομών του εγκεφάλου όπως η βασικοπλάγια αμυγδαλή (basolateral amygdala, BLA), ο έσω προμετωπιαίος φλοιός (medial prefrontal cortex – mPFC), ο Υπομέλας Τόπος (Locus Coeruleus, LC) και ο επικλινής πυρήνας (nucleus accumbens – NAcc). Αυτή η κοινή νευρωνική βάση βοηθά να καταλάβουμε γιατί το στρες και το άγχος όχι μόνο μοιάζουν φαινομενολογικά, αλλά και γιατί οδηγούν τόσο εύκολα το ένα στο άλλο.
Τελικά, πώς μπορούμε να καταλάβουμε αν αυτό που νιώθουμε είναι στρες ή άγχος;
Στην καθημερινότητά μας είναι απόλυτα κατανοητό το να πούμε ότι «έχουμε άγχος» ενώ στην πραγματικότητα βιώνουμε μια έντονη αντίδραση στρες απέναντι σε μια συγκεκριμένη κατάσταση ή να νιώθουμε μια εσωτερική ανησυχία χωρίς να υπάρχει κάτι σαφές μπροστά μας που να την προκαλεί και να το εξηγήσουμε ως “στρες”. Εάν θέλουμε να είμαστε απόλυτα σωστοί στη χρήση των δύο εννοιών, ένας εύκολος τρόπος να το σκεφτούμε είναι ο εξής:
Το στρες συνδέεται συνήθως με μια κατάσταση ή ένα γεγονός που απαιτεί από τον οργανισμό να κινητοποιηθεί. Υπάρχει δηλαδή ένα ερέθισμα, μια προθεσμία, μια σύγκρουση, μια σημαντική απόφαση, που ενεργοποιεί την αντίδραση του σώματός μας.
Το άγχος, αντίθετα, σχετίζεται περισσότερο με την προσδοκία ότι κάτι απειλητικό μπορεί να συμβεί. Μπορεί να εμφανιστεί ακόμη κι όταν δεν υπάρχει μπροστά μας κάποιος σαφής στρεσογόνος παράγοντας.
Σίγουρα, δεν αποτελεί πρόβλημα το να χρησιμοποιήσουμε τη λέξη “στρες” για το “άγχος” ή το αντίθετο. Πρόβλημα όμως προκύπτει εάν αυτοί οι μηχανισμοί παραμείνουν ενεργοποιημένοι για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα, καθώς αυτή η συνεχόμενη κινητοποίηση του οργανισμού μπορεί να οδηγήσει σε μεγάλη σωματική και ψυχολογική επιβάρυνση. Για αυτό είναι πολύ σημαντικό, εάν νιώθουμε ότι το άγχος ή το στρες μας έχει φτάσει σε δυσλειτουργικά επίπεδα για τη ζωή μας, να απευθυνθούμε, χωρίς ντροπή, σε έναν κατάλληλο επαγγελματία ψυχικής υγείας και να είμαστε ανοιχτοί στην ενδεδειγμένη θεραπεία!
