Διαταραχές Προσωπικότητας

Παρανοειδής Διαταραχή Προσωπικότητας

Τι είναι η Παρανοειδής Διαταραχή Προσωπικότητας;

Η Παρανοειδής Διαταραχή Προσωπικότητας ανήκει στην Ομάδα Α των Διαταραχών Προσωπικότητας και χαρακτηρίζεται από ένα διάχυτο μοτίβο δυσπιστίας και καχυποψίας απέναντι στους άλλους. Το άτομο τείνει να ερμηνεύει τις προθέσεις των άλλων ως εχθρικές ή εκμεταλλευτικές, ακόμη κι όταν τα στοιχεία δεν το υποστηρίζουν. Αυτή η στάση δεν εμφανίζεται περιστασιακά, αλλά αποτελεί ένα σταθερό κι άκαμπτο τρόπο αντίληψης των σχέσεων και του κόσμου γύρω του.

Η καχυποψία του ατόμου μπορεί να συνοδεύεται από υπερευαισθησία στην αρνητική κριτική ακόμα κι αν αυτή είναι καλοπροαίρετη κι επικοδομητική. Επιπλέον δυσκολεύεται να εμπιστευτεί τους άλλους και να τους εκμυστηρευτεί κάποια προσωπική του πληροφορία γιατί φοβάται ότι θα χρησιμοποιηθεί με δόλιο τρόπο. Το άτομο έχει επίσης την τάση να παρερμηνεύει ουδέτερα σχόλια ή γεγονότα ως κρυφά μηνύματα εναντίον του. Οι σχέσεις έτσι δυσκολεύονται, καθώς το άτομο βρίσκεται συνέχεια σε επιφυλακή, κρατά συναισθηματικές αποστάσεις ή αντιδρά πολύ αμυντικά όταν νιώθει ότι απειλείται ή αδικείται.

Παρότι η καχυποψία μπορεί να είναι έντονη, δεν υπάρχει απώλεια επαφής του ατόμου με την πραγματικότητα όπως συμβαίνει στις ψυχωτικές διαταραχές. Οι πεποιθήσεις παραμένουν στο πλαίσιο μιας άκαμπτης ερμηνείας της πραγματικότητας και όχι ενός σταθερού παραληρήματος. Η εμφάνισή της Παρανοειδούς Διαταραχής Προσωπικότητας εκτιμάται περίπου στο 1-4% του πληθυσμού, με μεγαλύτερη συχνότητα στους άντρες από ότι στις γυναίκες.

Vilhelm Hammershøi: Interior with the artist’s wife Ida in their home at Strandgade 30 (c.1905). Public Domain.

Η καθημερινότητα των ατόμων με Παρανοειδή Διαταραχή Προσωπικότητας χαρακτηρίζεται από μια επίμονη εσωτερική επαγρύπνηση. Ο τρόπος που ερμηνεύουν τα γεγονότα γύρω τους τείνει να περνά μέσα από ένα φίλτρο δυσπιστίας: ουδέτερες ή αμφίσημες συμπεριφορές αποκτούν εύκολα αρνητικό νόημα και οι προθέσεις των άλλων βιώνονται ως ύποπτες ή επιβαρυντικές.

Αυτή η δυσκολία στην εμπιστοσύνη επηρεάζει άμεσα τις σχέσεις. Το άτομο μπορεί να αμφιβάλλει για την αφοσίωση φίλων ή συνεργατών, να αποφεύγει να μοιραστεί προσωπικές πληροφορίες και να παραμένει σε απόσταση, ακόμη και σε κοντινές σχέσεις. Συχνά εμφανίζονται επαναλαμβανόμενες υποψίες, όπως φόβοι προδοσίας ή απιστίας, που δεν στηρίζονται σε σαφή δεδομένα αλλά βιώνονται ως πραγματικές.

Παράλληλα, υπάρχει έντονη συναισθηματική αντιδραστικότητα. Καλοπροαίρετα σχόλια μπορεί να εκληφθούν ως προσβολές, ενώ μικρές εντάσεις να βιωθούν ως επιθέσεις. Η μνησικακία μπορεί να διατηρείται για μεγάλο χρονικό διάστημα και η αντίδραση να είναι άμεση, με θυμό ή αμυντική στάση. Αυτός ο συνδυασμός ερμηνείας, δυσπιστίας και έντασης οδηγεί συχνά σε συγκρούσεις και σε ένα μοτίβο σχέσεων με απόσταση, εχθρότητα και, στο υπόβαθρο, ένα αίσθημα μοναξιάς.

Η Παρανοειδής Διαταραχή Προσωπικότητας φαίνεται να αναπτύσσεται μέσα από μια σύνθετη αλληλεπίδραση βιολογικών και περιβαλλοντικών παραγόντων. Υπάρχουν ενδείξεις ότι γενετικοί παράγοντες συμβάλλουν στην ευαλωτότητα, ιδιαίτερα όταν υπάρχει οικογενειακό ιστορικό ψυχωτικών ή παρανοϊκών χαρακτηριστικών, καθώς και κοινά στοιχεία με άλλες διαταραχές της Ομάδας Α.

Παράλληλα, οι πρώιμες εμπειρίες φαίνεται να διαμορφώνουν τον τρόπο που το άτομο αντιλαμβάνεται τους άλλους και τον κόσμο. Εμπειρίες όπως παραμέληση, εχθρικό ή απρόβλεπτο περιβάλλον, γονική ψυχρότητα ή επαναλαμβανόμενη απόρριψη μπορούν να ενισχύσουν μια βασική προσδοκία ότι οι άλλοι είναι απειλητικοί ή μη αξιόπιστοι. Σε αρκετές μελέτες, το παιδικό τραύμα και το χρόνιο στρες συνδέονται με αυξημένα παρανοειδή χαρακτηριστικά στην ενήλικη ζωή.

Η διαταραχή συχνά συνυπάρχει με άλλες ψυχικές δυσκολίες, όπως αγχώδεις ή καταθλιπτικές διαταραχές, καθώς και με άλλες διαταραχές προσωπικότητας. Αυτή η συννοσηρότητα μπορεί να ενισχύει την ένταση των συμπτωμάτων και να επηρεάζει τη λειτουργικότητα και την πορεία με τον χρόνο.

Συνολικά, η Παρανοειδής Διαταραχή Προσωπικότητας φαίνεται να συνδέεται με έναν τρόπο επεξεργασίας της εμπειρίας όπου η αίσθηση ασφάλειας είναι περιορισμένη και η δυσπιστία γίνεται βασικό εργαλείο κατανόησης των σχέσεων.

Η διάγνωση της Παρανοειδούς Διαταραχής Προσωπικότητας βασίζεται στην παρουσία ενός διάχυτου και σταθερού μοτίβου δυσπιστίας και καχυποψίας, το οποίο ξεκινά από την πρώιμη ενήλικη ζωή και εμφανίζεται σε διαφορετικά πλαίσια της ζωής. Δεν αφορά μεμονωμένες αντιδράσεις, αλλά έναν επαναλαμβανόμενο τρόπο ερμηνείας των σχέσεων και των προθέσεων των άλλων.


Στην κλινική αξιολόγηση λαμβάνονται υπόψη χαρακτηριστικά όπως οι επίμονες υποψίες εκμετάλλευσης ή βλάβης, οι αμφιβολίες για την αφοσίωση των άλλων, η δυσκολία εμπιστοσύνης και εκμυστήρευσης, η τάση για μνησικακία και οι επαναλαμβανόμενες υποψίες προδοσίας ή απιστίας. Η εικόνα χρειάζεται να είναι σταθερή στον χρόνο και να επηρεάζει ουσιαστικά τη λειτουργικότητα και τις διαπροσωπικές σχέσεις.


Ιδιαίτερη σημασία έχει η διαφοροδιάγνωση. Τα χαρακτηριστικά δεν πρέπει να εμφανίζονται αποκλειστικά στο πλαίσιο ψυχωτικής διαταραχής, διπολικής διαταραχής ή καταθλιπτικού επεισοδίου με ψυχωτικά στοιχεία, ούτε να εξηγούνται από ιατρική κατάσταση ή χρήση ουσιών. Σε αντίθεση με τις ψυχωτικές διαταραχές, δεν υπάρχει σταθερό παραλήρημα ή απώλεια επαφής με την πραγματικότητα, αλλά ένας άκαμπτος τρόπος ερμηνείας που διατηρείται στον χρόνο.

Η ψυχοθεραπεία αποτελεί την κύρια μορφή υποστήριξης στην Παρανοειδή Διαταραχή Προσωπικότητας. Η γνωσιακή-συμπεριφορική προσέγγιση μπορεί να βοηθήσει το άτομο να αναγνωρίσει τα σταθερά μοτίβα σκέψης, να επεξεργαστεί εναλλακτικούς τρόπους ερμηνείας των καταστάσεων και να ενισχύσει δεξιότητες επικοινωνίας. Η θεραπευτική σχέση χρειάζεται χρόνο και συνέπεια, καθώς η εμπιστοσύνη δεν εγκαθίσταται εύκολα και αποτελεί μέρος της ίδιας της θεραπευτικής διαδικασίας.

Δεν υπάρχει ειδική φαρμακευτική αγωγή που να στοχεύει τη διαταραχή ως σύνολο. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να χρησιμοποιηθεί φαρμακευτική υποστήριξη για συμπτώματα που συνυπάρχουν, όπως έντονο άγχος, δυσφορία ή καταθλιπτική διάθεση. Η παρέμβαση αυτή εντάσσεται συνήθως σε ένα ευρύτερο θεραπευτικό πλαίσιο.

Η συμμετοχή της οικογένειας ή των κοντινών προσώπων μπορεί να βοηθήσει, ιδιαίτερα όταν υπάρχουν επαναλαμβανόμενες εντάσεις ή δυσκολίες στην επικοινωνία. Η κατανόηση του τρόπου που βιώνει το άτομο τις σχέσεις και η διαμόρφωση πιο σταθερών και προβλέψιμων αλληλεπιδράσεων συμβάλλουν στη μείωση των συγκρούσεων.

Η πορεία διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο. Η ένταση των χαρακτηριστικών, η παρουσία άλλων δυσκολιών και η δυνατότητα δημιουργίας μιας σταθερής θεραπευτικής σχέσης επηρεάζουν σημαντικά την εξέλιξη.

Είναι σημαντικό να αναζητήσετε υποστήριξη όταν η καχυποψία αρχίζει να επηρεάζει ουσιαστικά τις σχέσεις και την καθημερινότητά σας. Συχνές συγκρούσεις, δυσκολία εμπιστοσύνης ή σταδιακή απομάκρυνση από τους άλλους μπορεί να αποτελούν ενδείξεις ότι το μοτίβο έχει παγιωθεί.


Η ανάγκη για αξιολόγηση γίνεται πιο σαφής όταν οι υποψίες επεκτείνονται σε πολλούς τομείς της ζωής, επηρεάζοντας την εργασία, τις προσωπικές σχέσεις ή τη δυνατότητα συνεργασίας με άλλους. Η έντονη ψυχική δυσφορία, η συνεχής επιφυλακή ή η δυσκολία να νιώσετε ασφάλεια μέσα στις σχέσεις είναι επίσης σημαντικά σημάδια.


Όταν οι αντιδράσεις συνοδεύονται από έντονο θυμό, αίσθημα αδικίας ή αυξανόμενη απομόνωση, η παρέμβαση από ειδικό μπορεί να βοηθήσει να δοθεί νόημα στην εμπειρία και να δημιουργηθούν πιο λειτουργικοί τρόποι διαχείρισης των σχέσεων και των σκέψεων.

Η καθημερινότητα μπορεί να μοιάζει με μια διαρκή ετοιμότητα. Σαν να υπάρχει πάντα κάτι που χρειάζεται προσοχή, κάτι που μπορεί να στραφεί εναντίον σου αν δεν το προσέξεις εγκαίρως. Ένα βλέμμα, μια φράση, μια καθυστέρηση στην απάντηση μπορεί να αποκτήσει βάρος και να γεννήσει σκέψεις που δύσκολα φεύγουν.

Οι σχέσεις συχνά κουράζουν. Από τη μία υπάρχει η ανάγκη για σύνδεση, από την άλλη μια έντονη επιφύλαξη που δεν επιτρέπει να χαλαρώσεις πραγματικά. Μπορεί να κρατάς πράγματα μέσα σου, να ελέγχεις τι λες και σε ποιον, να «διαβάζεις» συνεχώς τους άλλους για σημάδια προδοσίας. Με τον χρόνο, αυτή η στάση μπορεί να φέρει απόσταση και μοναξιά, ενισχύοντας την αίσθηση ότι οι άλλοι δεν είναι αξιόπιστοι.

Για τους οικείους, η εμπειρία είναι συχνά εξίσου δύσκολη. Μπορεί να νιώθουν ότι περπατούν σε «αναμμένα κάρβουνα», προσπαθώντας να μην πουν κάτι που θα παρεξηγηθεί. Καλοπροαίρετες κινήσεις μπορεί να αντιμετωπιστούν με δυσπιστία, ενώ οι εξηγήσεις δεν φαίνεται πάντα να καθησυχάζουν. Αυτό μπορεί να δημιουργεί απογοήτευση, σύγχυση ή σταδιακή απομάκρυνση.

Η υποστήριξη χρειάζεται σταθερότητα και καθαρότητα. Η ειλικρίνεια, η συνέπεια στη συμπεριφορά και η αποφυγή ειρωνείας ή υπαινιγμών βοηθούν περισσότερο από προσπάθειες «να πειστεί» το άτομο ότι κάνει λάθος. Η εμπιστοσύνη δεν χτίζεται γρήγορα, αλλά μπορεί να αναπτυχθεί σταδιακά μέσα από επαναλαμβανόμενες εμπειρίες ασφάλειας.

Με τη βοήθεια θεραπείας, είναι εφικτό να δημιουργηθεί περισσότερος χώρος ανάμεσα στη σκέψη και την αντίδραση. Σιγά σιγά, ο κόσμος μπορεί να αρχίσει να φαίνεται λιγότερο απειλητικός και οι σχέσεις πιο ανεκτές, με μεγαλύτερη ευελιξία και λιγότερη ένταση.

Μύθοι & Αλήθειες για την Παρανοειδή Διαταραχή

μύθος #1

Η παρανοειδής προσωπικότητα είναι το ίδιο με την ψύχωση.

μύθος #2

Το άτομο είναι απλώς “δύσκολο” ή κακόβουλο.

μύθος #3

Η καχυποψία είναι πάντα παθολογική.

Αλήθεια

Στην ΠΔΠ δεν υπάρχει απώλεια επαφής με την πραγματικότητα ή σταθερό παραλήρημα.

Αλήθεια

Πρόκειται για σταθερό μοτίβο προσωπικότητας που σχετίζεται με βαθιά ανασφάλεια και φόβο προδοσίας.

Αλήθεια

Η υγιής επιφύλαξη διαφέρει από τη διάχυτη, άκαμπτη δυσπιστία που επηρεάζει όλες τις σχέσεις.

Πηγές & ενδεικτική βιβλιογραφία

  • American Psychiatric Association. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5).
  • Harrison P., Cowen P., Burns T., Fazel M. Oxford Textbook of Psychiatry.
  • Tyrer, Peter et al. “Personality disorder: a new global perspective.” World psychiatry : official journal of the World Psychiatric Association (WPA) vol. 9,1 (2010): 56-60. doi:10.1002/j.2051-5545.2010.tb00270.x
  • Edens, John F et al. “Paranoid personality has a dimensional latent structure: taxometric analyses of community and clinical samples.” Journal of abnormal psychology vol. 118,3 (2009): 545-53. doi:10.1037/a0016313
  • Esterberg, Michelle L et al. “Cluster A Personality Disorders: Schizotypal, Schizoid and Paranoid Personality Disorders in Childhood and Adolescence.” Journal of psychopathology and behavioral assessment vol. 32,4 (2010): 515-528. doi:10.1007/s10862-010-9183-8
  • Lee, Royce. “Mistrustful and Misunderstood: A Review of Paranoid Personality Disorder.” Current behavioral neuroscience reports vol. 4,2 (2017): 151-165. doi:10.1007/s40473-017-0116-7

Οι πληροφορίες παρέχονται μόνο για ενημερωτικό σκοπό. Δε θα πρέπει να θεωρηθούν υποκατάστατο της εξατομικευμένης Ψυχιατρικής εξέτασης, διάγνωσης και θεραπείας.

Εάν δεν αισθάνεσαι καλά…

…μη διστάσεις να ζητήσεις βοήθεια!

Οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας είμαστε εδώ για να σε βοηθήσουμε όσο καλύτερα μπορούμε! Δε χρειάζεται να περνάς μόνος/η σου κάτι που σε δυσκολεύει τόσο… αξίζεις να έχεις τη στήριξη που χρειάζεσαι! Κι αν αυτή τη στιγμή σου φαίνεται δύσκολο να κάνεις το πρώτο βήμα, θέλω να ξέρεις πως δεν είσαι μόνος/η σου σε αυτό. Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που προσπαθούν κάθε μέρα να φροντίσουν τον ψυχικό τους κόσμο και υπάρχουν επίσης κι επαγγελματίες που μπορούν να σταθούν δίπλα σου σε αυτή την προσπάθεια.

Δε σου λέω πως είναι πάντα εύκολο…κάποιες φορές χρειάζεται χρόνος, υπομονή κι επιμονή. Με την κατάλληλη στήριξη, όμως, τα πράγματα μπορούν να αλλάξουν! Ακόμη κι αν αυτή τη στιγμή όλα σου φαίνονται σκοτεινά ή μπερδεμένα, αυτό δε σημαίνει ότι θα παραμείνουν έτσι!

Επειδή η παρούσα σελίδα έχει ενημερωτικό και ψυχοεκπαιδευτικό χαρακτήρα, δεν μπορεί να υποκαταστήσει την άμεση επαγγελματική βοήθεια σε μια επείγουσα κατάσταση…Αν αισθάνεσαι ότι χρειάζεσαι άμεση υποστήριξη, μπορείς να απευθυνθείς στο γιατρό σου ή να καλέσεις σε κάποιο από τα τηλέφωνα υποστήριξης κι έκτακτης ανάγκης που θα βρεις παρακάτω.

τηλ. γραμμη ψυχοκοινωνικησ υποστηριξησ 10306

τηλ. γραμμη sos για παιδια, εφηβουσ & γονεισ 1056

τηλ. γραμμη ψυχολογικησ υποστηριξησ ιθακη 1145

Εθνικο Κεντρο αμεσης Βοηθειας (ΕΚΑΒ) 166

Κάρτες Αξιών & Περιορισμών

Εγγραφείτε στο newsletter και λάβετε δωρεάν τις 54 Κάρτες Αξιών & Περιορισμών, ένα εργαλείο αυτογνωσίας που σχεδιάστηκε για να σας βοηθήσει να αναγνωρίσετε τι έχει πραγματικά σημασία για εσάς και τι μπορεί να σας κρατά πίσω!