Τι είναι η αντίδραση fight-or-flight;

Όλοι μας έχουμε “πιάσει” σώμα μας αντιδρά σε νανοδευτερόλεπτα πριν καν ακόμα καταλάβουμε τι συμβαίνει. Ένας ξαφνικός θόρυβος πίσω μας, ένα αυτοκίνητο που φρενάρει απότομα, μια απειλητική κίνηση κάποιου ανθρώπου ή ζώου μπορεί να προκαλέσει μια πολύ έντονη κι αυτόματη σωματική αντίδραση: η καρδιά μας θα αρχίσει να χτυπά πιο γρήγορα, η αναπνοή μας θα γίνει πιο ρηχή και πιο γρήγορη και η προσοχή μας θα στραφεί κατευθείαν προς τον πιθανό κίνδυνο!

Αυτό που συμβαίνει στα παραπάνω παραδείγματα είναι η ενεργοποίηση ενός πανάρχαιου βιολογικού μηχανισμού επιβίωσης που έχει διατηρηθεί καθόλη την εξελικτική πορεία των θηλαστικών. Η πιο γνωστή μορφή αυτού του μηχανισμού είναι η αντίδραση fight-or-flight, δηλαδή η προετοιμασία του οργανισμού για μάχη ή φυγή.

Σήμερα, γνωρίζουμε ότι οι αντιδράσεις του οργανισμού απέναντι στον κίνδυνο δεν περιορίζονται μόνο σε αυτές τις δύο επιλογές. Οι ερευνητές περιγράφουν πλέον, ένα ευρύτερο σύνολο αμυντικών αποκρίσεων, που συχνά αναφέρονται και ως τα 4F: fight, flight, freeze και fawn, ή στα ελληνικά: μάχη, φυγή, πάγωμα και “καλόπιασμα”. Και οι τέσσερις αυτές αντιδράσεις αποτελούν διαφορετικές εκφράσεις του ίδιου βασικού συστήματος άμυνας του οργανισμού μας.

Ο μηχανισμός επιβίωσης του εγκεφάλου απέναντι στον κίνδυνο

Όταν ο εγκέφαλος αντιληφθεί ότι κάτι στο περιβάλλον μπορεί να είναι επικίνδυνο, ενεργοποιεί αυτόματα ένα εκτεταμένο νευρωνικό δίκτυο που συντονίζει ποικίλες αντιδράσεις του σώματος. Κεντρικό ρόλο σε αυτή τη διαδικασία παίζουν νευρωνικές δομές του εγκεφάλου όπως η αμυγδαλή,ο υποθάλαμος και ο μετωπιαίος λοβός, καθώς και περιοχές του εγκεφαλικού στελέχους που ρυθμίζουν τις αυτόνομες λειτουργίες του οργανισμού.

Οι δομές αυτές λειτουργούν ως ένα σύστημα ανίχνευσης κινδύνου. Μόλις αξιολογήσουν ένα ερέθισμα ως απειλητικό, ενεργοποιούνται νευρωνικά κυκλώματα που κινητοποιούν συγκεκριμένες σωματικές αντιδράσεις για να αντιμετωπιστεί η επείγουσα κατάσταση. Οι αντιδράσεις αυτές δεν είναι τυχαίες αλλά αποτελούν μέρος ενός συνεχούς φάσματος αμυντικών συμπεριφορών που οι ερευνητές περιγράφουν ως defense cascade, δηλαδή έναν “καταρράκτη αμυντικών αντιδράσεων” που ενεργοποιούνται ανάλογα με το είδος και την ένταση της απειλής.

Σε αυτόν τον καταρράκτη περιλαμβάνονται τόσο ενεργητικές αντιδράσεις, όπως η μάχη και η φυγή, όσο και παθητικές αντιδράσεις, όπως το πάγωμα (freezing). Η επιλογή της εκάστοτε αντίδρασης εξαρτάται από πολλούς παράγοντες: πόσο κοντά βρίσκεται η απειλή, αν υπάρχει δυνατότητα διαφυγής, αλλά και από ατομικές διαφορές στην ιδιοσυγκρασία μεταξύ των ανθρώπων.

Διαβάστε ακόμα: Τι συμβαίνει στον εγκέφαλό μας όταν αγχωνόμαστε;

Τα 4F: fight, flight, freeze και fawn

Όπως αναφέρθηκε, οι ερευνητές πλέον περιγράφουν τέσσερα είδη αυτόματων αντιδράσεων του οργανισμού στον κίνδυνο:

Η πρώτη είναι το fight ή μάχη. Σε αυτή την περίπτωση ο οργανισμός προετοιμάζεται για αντιπαράθεση με την απειλή και πιθανή επίθεση. Οι μύες του σώματος ενεργοποιούνται, οι καρδιακοί παλμοί επιταχύνονται και το σώμα κινητοποιεί τους ενεργειακούς πόρους που χρειάζεται για άμεση δράση.

Η δεύτερη είναι το flight, δηλαδή η φυγή από την επικίνδυνη κατάσταση. Από βιολογική σκοπιά, το σώμα ενεργοποιεί σχεδόν τους ίδιους μηχανισμούς με το fight, όμως η συμπεριφορά που προκύπτει είναι η αποφυγή μέσω της απομάκρυνσης από τον κίνδυνο αντί για την κατα μέτωπο επίθεση.

Μια τρίτη αντίδραση είναι το freeze, δηλαδή η προσωρινή ακινησία ή το  “πάγωμα” του σώματος. Παρότι μπορεί να μοιάζει με παράλυση, στην πραγματικότητα αποτελεί μια πολύ οργανωμένη βιολογική κατάσταση. Κατά τη διάρκεια του freeze το σώμα μένει ακίνητο, όσο ο εγκέφαλος συγκεντρώνει ταχύτητα πληροφορίες από το περιβάλλον για να αξιολογήσει καλύτερα την απειλή και να επιλέξει σε δεύτερο χρόνο το βέλτιστο τρόπο αντίδρασης (Roelofs, 2017).

Τέλος, έχει περιγραφεί και η αντίδραση fawn, η οποία αφορά κυρίως κοινωνικές στρατηγικές κατευνασμο ή αλλιώς το γνωστό “καλόπιασμα” του αντιπάλου. Σε ορισμένες καταστάσεις, ιδιαίτερα όταν η απειλή προέρχεται από άλλους ανθρώπους, ο οργανισμός μπορεί να δώσιε προβάδισμα σε συμπεριφορές που θα μειώσουν τη σύγκρουση, όπως  η προσπάθεια καθησυχασμού του “επικίνδυνου” ατόμου.

Τι συμβαίνει στο σώμα όταν ενεργοποιείται το fight-or-flight

Η αντίδραση fight-or-flight ενεργοποιείται μέσω του αυτόνομου νευρικού μας συστήματος και συγκεκριμένα μέσω του συμπαθητικού κλάδου του. Μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα απελευθερώνονται κατεχολαμίνες, όπως η αδρεναλίνη και η νοραδρεναλίνη, που προκαλούν μια σειρά από φυσιολογικές αλλαγές στον οργανισμό. Αυτές οι αλλαγές έχουν έναν κοινό στόχο: να προετοιμάσουν το σώμα για άμεση δράση.

Μία από τις πρώτες αντιδράσεις είναι η μυδρίαση, δηλαδή η διάταση της κόρης του ματιού. Με αυτόν τον τρόπο εισέρχεται περισσότερο φως στον αμφιβληστροειδή κι αυξάνεται η οπτική ευαισθησία, γεγονός που βοηθά τον εγκέφαλο να εντοπίσει πιο γρήγορα κινήσεις ή πιθανές απειλές στο περιβάλλον.

Παράλληλα αυξάνεται ο καρδιακός ρυθμός. Η καρδιά αρχίζει να αντλεί αίμα πιο γρήγορα ώστε να μεταφέρει περισσότερο οξυγόνο και γλυκόζη στους σκελετικούς μύες. Αυτό το έχει ανάγκη ο οργανισμός για  να κινηθεί ή να αντιδράσει με μεγαλύτερη ταχύτητα.

Η αναπνοή γίνεται επίσης πιο ρηχή και ταχεία, ώστε να αυξηθεί η διαθεσιμότητα οξυγόνου αλλά και να επιταχυνθεί η απομάκρυνση του διοξειδίου του άνθρακα από το σώμα.

Ταυτόχρονα γίνεται ανακατανομή της κυκλοφορίας του αίματος. Μειώνεται η  ροή προς τα σπλαχνικά όργανα, όπως το πεπτικό σύστημα, καθώς δεν είναι τόσο απαραίτητα εκείνη τη στιγμή. Ταυτόχρονα, αυξάνεται η ροή προς τους σκελετικούς μύες που χρειάζονται άμεσα ενέργεια. 

Αυτή η ενεργοποίηση του αυτόνομου νευρικού συστήματος μπορεί να προκαλέσει και  αλλαγές στην κινητικότητα του στομάχου και του εντέρου, που σε συνδυασμο με τη μειωμένη αιματική ροή μπορεί να δημιουργήσει τη γνωστή αίσθηση «κόμπου» στο στομάχι, που πολλοί άνθρωποι νιώθουν σε όταν στρεασάρονται ή φοβούνται.
Μια ακόμη συχνή απόκριση είναι η εφίδρωση. Ο ιδρώτας βοηθά στη μείωση της εσωτερικής θερμοκρασίας του σώματος η οποία αυξάνεται αρκετά λόγω της έντονης μυϊκής δραστηριότητας και της ταχείας ροής του αίματος.

Σε πιο έντονες καταστάσεις μπορεί να εμφανιστούν κι άλλες σωματικές αντιδράσεις, όπως το τρέμουλο, η ζάλη ή ακόμη και ακούσια εκκένωση της ουροδόχου κύστης. Αν και τις βιώνουμε αρκετά δυσάρεστα θα έλεγα, όλες αυτές οι αντιδράσεις είναι πραγματικά απαραίτητες για την προετοιμασία του σώματός μας για επιβίωση.

Οι βασικές σωματικές αντιδράσεις του οργανισμού όταν ενεργοποιείται το fight-or-flight:

Το freeze δεν είναι ανημπόρια

Συχνά παρερμηνεύουμε την αντίδραση freeze ως κάτι κακό και ντροπιαστικό, ως μια αδυναμία να αντιδράσουμε απέναντι σε έναν κίνδυνο. Στην πραγματικότητα όμως εξυπηρετεί έναν πολύ συγκεκριμένο σκοπό.

Κατά τη διάρκεια του freeze το σώμα παραμένει ακίνητο και ο καρδιακός ρυθμός μπορεί να αρχίσει να επιβραδύνεται λόγω της αυξημένης δραστηριότητας του παρασυμπαθητικού νευρικού συστήματος. Αυτή η κατάσταση ακινησίας εξοικονομεί ενέργεια η οποία αξιοποιείται από την αυξημένη αισθητηριακή επεξεργασία, ιδιαίτερα την οπτική αντίληψη. Αυτή η διαδικασία επιτρέπει στον οργανισμό να συλλέξει περισσότερες πληροφορίες από το περιβάλλον του, πριν επιλέξει την επόμενή του κίνηση.

Θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε ότι, το freeze λειτουργεί ως μια λειτουργική παύση πριν από την αντίδραση με σκοπό τη συλλογή περισσότερων στοιχείων. Δίνει δηλαδή στον εγκέφαλο λίγο περισσότερο χρόνο για να αξιολογήσει αν η καλύτερη επιλογή είναι η μάχη, η φυγή ή και κάποια άλλη στρατηγική.

Τι συμβαίνει στο σώμα κατά την αντίδραση freeze:

Γιατί αυτές οι αντιδράσεις επιμένουν χωρίς φανερό κίνδυνο

Υπό φυσιολογικές συνθήκες, το σύστημα άμυνας του οργανισμού ενεργοποιείται μόνο όταν υπάρχει σαφής κίνδυνος και μόλις αυτός αντιμετωπιστεί επιτυχώς, επανέρχεται σε κατάσταση ισορροπίας. Ωστόσο, κάποιοι άνθρωποι μπορεί να νιώθουν ότι αυτό το σύστημα παραμείνει υπερδραστήριο, ακόμα και χωρίς να υπάρχει κάποια απειλή στο περιβάλλον τους.

Μια πρώτη εξήγηση αφορά στον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος μαθαίνει από προηγούμενες εμπειρίες απειλής. Όταν ένα άτομο έχει εκτεθεί επανειλημμένα σε έντονο στρες ή σε τραυματικές εμπειρίες, τα νευρωνικά κυκλώματα που ανιχνεύουν τον κίνδυνο τείνουν να γίνονται πιο ευαίσθητα. Συγκεκριμένα, η αμυγδαλή, η δομή που συμμετέχει στη γρήγορη ανίχνευση των απειλητικών ερεθισμάτων, αρχίζει να ενεργοποιείται πιο εύκολα, ακόμη και μπροστά σε ερεθίσματα που είναι είτε ασαφή ή και αντικειμενικά ακίνδυνα. Έτσι,  ο οργανισμός καταλήγει να παραμένει σε μια κατάσταση συνεχόμενης εγρήγορσης, προσπαθώντας συνεχώς να εντοπίσει έναν πιθανό κίνδυνο στο περιβάλλον, ακόμα κι όταν αυτός αντικειμενικά δεν υπάρχει.

Ένας δεύτερος παράγοντας αφορά στη δυσκολία ρύθμισης αυτών των αντιδράσεων από ανώτερες εγκεφαλικές περιοχές. Υπό φυσιολογικές συνθήκες, περιοχές όπως ο προμετωπιαίος φλοιός συμβάλλουν στην αξιολόγηση της εκάστοτε κατάστασης και περιορίζουν την αντίδραση fight-or-flight όταν η απειλή δεν είναι πραγματική. Όταν όμως το σύστημα απόκρισης στο στρες ενεργοποιείται επανειλημμένα ή για μεγάλο χρονικό διάστημα, τα αυξημένα επίπεδα ορμονών του στρες που προκύπτουν, όπως η κορτιζόλη και οι κατεχολαμίνες, μπορούν να επηρεάσουν την ομαλή λειτουργία του προμετωπιαίου φλοιού, μειώνοντας την ικανότητά του να «φρενάρει» τα σήματα κινδύνου που προέρχονται από την αμυγδαλή. Σε αυτές τις συνθήκες, ο εγκέφαλος τείνει να δίνει μεγαλύτερη προτεραιότητα στα κυκλώματα που ανιχνεύουν μια απειλή, παρά σε εκείνα που την αξιολογούν “λογικά”. Έτσι, το σώμα καταλήγει να παραμένει σε μια κατάσταση αυξημένης εγρήγορσης με μυϊκή ένταση, ταχυκαρδία ή πολύ έντονη προσοχή στο περιβάλλον, χωρίς να υπάρχει όμως πραγματική ανάγκη.

Αν το εξετάσουμε λοιπόν από αυτή την οπτική, οι σωματικές αντιδράσεις του άγχους ίσως αρχίσουν να αποκτούν ένα διαφορετικό νόημα… Δε χρειάζεται να αντιμετωπίζουμε την ταχυκαρδία, την ένταση στους μύες ή την εφίδρωση δε χρειάζεται ως λάτι “ντροπιαστικό” αλλά να τα δούμε ως τα σημάδια ενεργοποίησης ενός πολύ παλιού εξελικτικά συστήματος που σχεδιάστηκε για έναν βασικότατο σκοπό: να αυξήσει τις πιθανότητες επιβίωσής μας!