Ιδεοψυχαναγκαστικές Διαταραχές
Διαταραχή Εκδορών
Τι είναι η Διαταραχή Εκδορών;
Η Διαταραχή Εκδορών (ΔΕ), γνωστή κι ως Skin Picking Disorder ή Δερματιλλομανία, είναι μια διαταραχή του ιδεοψυχαναγκαστικού φάσματος η οποία χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενο και καταναγκαστικό «πείραγμα» του δέρματος, το οποίο μπορεί να οδηγήσει σε εμφανείς δερματικές βλάβες και σημάδια.
Ο εναλλακτικός όρος δερματιλλομανία, που χρησιμοποιείται ακόμα συχνά στην ελληνική κλινική γλώσσα, προέρχεται από τις λέξεις «δέρμα», «τίλλω» (που σημαίνει μαδάω ή ξεριζώνω) και «μανία», κι αποτυπώνει εύστοχα τη συμπεριφορική φύση της διαταραχής. Το «πείραγμα» αυτό μπορεί να περιλαμβάνει τσίμπημα, ξύσιμο, τράβηγμα, σκάλισμα ή και δάγκωμα του δέρματος, με το άτομο να χρησιμοποιεί είτε τα ίδια του τα νύχια είτε εργαλεία όπως τσιμπιδάκια, βελόνες ή καρφίτσες, ενώ οι πιο συχνές περιοχές που στοχεύονται είναι το πρόσωπο, τα χέρια και τα μπράτσα.
Έχουν περιγραφεί δύο διαφορετικοί τρόποι που το άτομο «πειράζει» το δέρμα του (Grant et al., 2021). Σε κάποιες περιπτώσεις το κάνει περισσότερο συνειδητά (focused picking), συνήθως έχοντας φορτιστεί συναισθηματικά ή νιώθοντας έντονο άγχος ή δυσφορία, με την πρόθεση να «καθαρίσει» μια ατέλεια ή μια αντιληπτή ανωμαλία του δέρματός του. Σε άλλες περιπτώσεις, το κάνει περισσότερο αυτόματα (automatic picking), χωρίς να το αντιλαμβάνεται εκείνη τη στιγμή, σε στιγμές αδράνειας ή κατά τη διάρκεια άλλων δραστηριοτήτων όπως όταν διαβάζει ή παρακολουθεί τηλεόραση, και το συνειδητοποιεί εκ των υστέρων όταν δει το αποτέλεσμα στο δέρμα του.
Πριν από το «πείραγμα» πολλοί άνθρωποι περιγράφουν μια έντονη αίσθηση εσωτερικής έντασης ή μια ολοένα αυξανόμενη παρόρμηση που τους είναι δύσκολο να αντισταθούν, και στη συνέχεια μια ανακούφιση ή ακόμη κι ευχαρίστηση κατά την ίδια την πράξη του ξυσίματος. Αυτή η ανακούφιση όμως είναι παροδική κι ακολουθείται συχνά από έντονη ντροπή κι αυτο-κριτική, με αποτέλεσμα ο κύκλος να επαναλαμβάνεται και να παγιώνεται με το πέρασμα του χρόνου.
Η Διαταραχή Εκδορών εμφανίζεται συχνότερα στην εφηβεία, με την έναρξή της να συμπίπτει συνήθως με την έλευση της εφηβικής ακμής, και τείνει να επιμείνει για χρόνια αν δεν αντιμετωπιστεί κατάλληλα. Ο επιπολασμός της στον γενικό πληθυσμό υπολογίζεται περίπου στο 3,45%, με σαφή υπεροχή των γυναικών έναντι των ανδρών (Farhat et al., 2023). Παρότι επηρεάζει σημαντικά την ποιότητα ζωής του ατόμου και μπορεί να οδηγήσει μέχρι και σε προβλήματα υγείας, εάν οι δερματικές βλάβες μολυνθούν, λιγότερο από το ένα πέμπτο των ατόμων με ΔΕ αναζητούν τελικά βοήθεια, είτε λόγω ντροπής, είτε επειδή τη θεωρούν απλά μια «κακή συνήθεια», είτε επειδή πιστεύουν πως δεν υπάρχει κάποια αποτελεσματική αντιμετώπιση για τη συγκεκριμένη κατάσταση.
Edgar Degas, Woman Combing her Hair before a Mirror (c. 1877) Public domain
Η συμπτωματολογία της Διαταραχής Εκδορών οργανώνεται γύρω από έναν χαρακτηριστικό κύκλο που εκτυλίσσεται καθημερινά στη ζωή του ατόμου. Στον πυρήνα αυτού του κύκλου εντοπίζονται μια εσωτερική παρόρμηση ή μια αυξανόμενη ένταση που το πιέζει να καταφύγει στη συμπεριφορά του ξυσίματος, η ίδια η πράξη του «πειράγματος» που του προσφέρει μια στιγμιαία ανακούφιση, κι ένα έντονο αίσθημα ντροπής κι αυτο-κριτικής που ακολουθεί. Η κλινική εικόνα οργανώνεται έτσι γύρω από τους τρεις βασικούς της άξονες: τις συναισθηματικές και γνωστικές εκδηλώσεις, τις συμπεριφορικές εκδηλώσεις και τις σωματικές και δερματολογικές εκδηλώσεις, με τις συμπεριφορικές να αποτελούν συνήθως και το διαγνωστικό κλειδί της διαταραχής.
Συναισθηματικές και γνωστικές εκδηλώσεις
Στον συναισθηματικό άξονα κυριαρχεί ο χαρακτηριστικός κύκλος έντασης κι ανακούφισης που έχει ήδη περιγραφεί σύντομα στην προηγούμενη ενότητα. Πριν από την πράξη του ξυσίματος, το άτομο νιώθει συνήθως μια αυξανόμενη εσωτερική ένταση που μοιάζει με σωματική αίσθηση κι εντοπίζεται μερικές φορές στις ίδιες τις περιοχές του δέρματος που πρόκειται να ξυστούν, ή μια έντονη παρόρμηση που είναι δύσκολο για το άτομο να της αντισταθεί. Σε άλλες περιπτώσεις, το προβάδισμα παίρνουν συναισθηματικές καταστάσεις όπως άγχος, ένταση, θυμός ή ακόμη και βαρεμάρα, με την παρόρμηση για ξύσιμο να εμφανίζεται στιγμιαία σαν «λύση» που ανακουφίζει βραχυπρόθεσμα από όλα τα παραπάνω. Κατά την πράξη του ξυσίματος, το άτομο περιγράφει μια αίσθηση ικανοποίησης ή ακόμη κι ευχαρίστησης, με κάποια να αναφέρουν ότι η πράξη γίνεται σχεδόν αυτόματη ή «μαγνητική», στοιχείο που οδήγησε ορισμένους ερευνητές να αντιμετωπίζουν τη ΔΕ ως μια μορφή συμπεριφορικού εθισμού (Okumuş & Akdemir, 2023).
Αμέσως μετά όμως ακολουθεί και η άλλη πλευρά, η γνωστική και η συναισθηματική. Το άτομο, βλέποντας το αποτέλεσμα στο δέρμα του, αισθάνεται έντονη ντροπή κι ενοχή για το γεγονός ότι «πάλι» δεν μπόρεσε να αντισταθεί, νιώθει αδύναμο μπροστά σε κάτι που η ίδια του η λογική του λέει ότι του κάνει κακό, και πολλές φορές κρατάει τη συμπεριφορά αυτή κρυφή ακόμη κι από τους πιο κοντινούς του ανθρώπους. Η ντροπή αυτή τροφοδοτεί τη χαμηλή αυτοεκτίμηση πολλών ατόμων με ΔΕ και τα οδηγεί σταδιακά σε κοινωνική απόσυρση, ιδιαίτερα σε καταστάσεις όπου οι δερματικές βλάβες θα μπορούσαν να γίνουν ορατές, όπως η παραλία, η πισίνα, οι αθλητικές δραστηριότητες ή οι στενές συναναστροφές. Στις σοβαρότερες μορφές της διαταραχής, η ντροπή αυτή μπορεί να συνοδεύεται από εκδηλώσεις κατάθλιψης κι από σαφή έκπτωση της λειτουργικότητάς του, με το άτομο να χάνει ώρες εργασίας ή σχολείου εξαιτίας τόσο του ίδιου του χρόνου που περνάει ξύνοντας όσο και της ανάγκης του να αποφύγει το βλέμμα των άλλων.
Συμπεριφορικές εκδηλώσεις
Η συμπεριφορική διάσταση είναι ο πυρήνας της Διαταραχής Εκδορών και το διαγνωστικό της κλειδί. Όπως ήδη αναφέρθηκε, το «πείραγμα» του δέρματος μπορεί να παίρνει δύο διακριτές μορφές, την αυτόματη (automatic picking) και τη συνειδητή ή εστιασμένη (focused picking), και πολλά άτομα εκδηλώνουν εναλλάξ και τις δύο μορφές μέσα στην ίδια ημέρα. Στις σοβαρότερες περιπτώσεις, ο χρόνος που αφιερώνει το άτομο στο ξύσιμο μπορεί να ξεπερνά αρκετές ώρες ημερησίως, ενώ ορισμένα άτομα περιγράφουν επεισόδια ξυσίματος που κρατούν μία ώρα ή και περισσότερο χωρίς διακοπή, σε καταστάσεις που μοιάζουν σχεδόν με «σύντομη απομάκρυνση» από την πραγματικότητα.
Η σύγχρονη έρευνα έχει αναγνωρίσει επίσης δύο διακριτούς κλινικούς υπότυπους της ΔΕ μέσα από στατιστικά μοντέλα ομαδοποίησης ασθενών (Grant et al., 2021). Στον πιο σοβαρό υπότυπο, το άτομο εκδηλώνει ισχυρές κι επίμονες παρορμήσεις για ξύσιμο, ξύνεται τόσο αυτόματα όσο κι εστιασμένα, ξύνεται κι από συναισθηματική φόρτιση κι από συνήθεια, και νιώθει πολύ μικρή έως καθόλου αίσθηση ελέγχου πάνω στη συμπεριφορά του. Στον ηπιότερο υπότυπο, οι παρορμήσεις είναι λιγότερο έντονες, η συναισθηματική φόρτιση παίζει μικρότερο ρόλο, ο χρόνος που αφιερώνεται στο ξύσιμο είναι περιορισμένος και η συνολική επιβάρυνση από τη διαταραχή είναι σαφώς ηπιότερη. Στον σοβαρό υπότυπο εντοπίζονται επίσης πιο έντονα χαρακτηριστικά τελειομανίας και παρορμητικότητας, καθώς και πιο συχνά συμπτώματα ελλειμματικής προσοχής, εύρημα που εξηγεί ίσως γιατί η ίδια θεραπευτική παρέμβαση μπορεί να φέρει τόσο διαφορετικά αποτελέσματα από άτομο σε άτομο.
Ταυτόχρονα με την πράξη του ξυσίματος, με τα χρόνια εμφανίζονται κι άλλες συμπεριφορές που έχουν στόχο να συγκαλύψουν το αποτέλεσμα ή να αποτρέψουν την έκθεση των ορατών βλαβών. Πολύ συχνά το άτομο καλύπτει τις πληγές και τις ουλές του με make-up ή τις κρύβει κάτω από μακρυμάνικα ρούχα και παντελόνια, ακόμη και μέσα στο καλοκαίρι, ενώ άλλα άτομα επιλέγουν χτενίσματα που αποκρύπτουν τις πληγείσες περιοχές του προσώπου ή του τριχωτού της κεφαλής. Σταδιακά, αρχίζει επίσης να αποφεύγει καταστάσεις και χώρους όπου οι βλάβες δεν μπορούν να μείνουν κρυφές, με την παραλία, την πισίνα και τα αποδυτήρια του γυμναστηρίου να αποτελούν τους πιο τυπικούς, ενώ συχνά μπαίνουν στο πεδίο της αποφυγής και οι στενές κοινωνικές αλληλεπιδράσεις, ιδιαίτερα κάτω από έντονο φωτισμό.
Πολλά άτομα περιγράφουν επίσης μια προσωπική «τελετουργία» γύρω από το ξύσιμο. Συνήθως υπάρχει ένα σταθερό σημείο του σπιτιού όπου φυλάσσονται τα εργαλεία, ένας αγαπημένος καθρέφτης με ισχυρό φωτισμό ή και μεγέθυνση που χρησιμοποιείται για τον εντοπισμό «ατελειών», καθώς και μια προτιμώμενη ώρα της ημέρας ή της νύχτας που το άτομο διαλέγει για να ξυστεί, σχεδόν πάντα όταν είναι μόνο του και ξέρει ότι κανείς δε θα το δει.
Σωματικές και δερματολογικές εκδηλώσεις
Στη ΔΕ, η σωματική διάσταση της διαταραχής εκφράζεται κυρίως μέσα από τις άμεσες δερματικές συνέπειες του ξυσίματος. Στις πιο ήπιες μορφές, εκδηλώνονται ως ανοιχτές πληγές, κρούστες κι ερεθισμένες περιοχές που βρίσκονται σε διαφορετικά στάδια επούλωσης ταυτόχρονα, καθώς το ξύσιμο επανέρχεται πριν προλάβει το δέρμα να επουλωθεί. Οι πιο συχνά πληττόμενες περιοχές είναι το πρόσωπο (κυρίως το μέτωπο, οι παρειές κι η περιοχή γύρω από το στόμα), τα μπράτσα, τα χέρια, η πλάτη και τα πόδια, αν και οποιοδήποτε σημείο του σώματος μπορεί να γίνει στόχος.
Στις σοβαρότερες μορφές, οι επαναλαμβανόμενες βλάβες αφήνουν μόνιμα σημάδια κι ουλές, ενώ ο κίνδυνος επιμόλυνσης δεν είναι αμελητέος, ιδιαίτερα όταν το άτομο χρησιμοποιεί μη αποστειρωμένα εργαλεία ή ξύνεται με αδιάλειπτη συχνότητα. Σε σπάνιες περιπτώσεις έχουν περιγραφεί στη διεθνή βιβλιογραφία σοβαρότερες δερματολογικές επιπλοκές, όπως εκτεταμένες λοιμώξεις, ουλές που απαιτούν πλαστική αποκατάσταση, ακόμη κι επιπλοκές απειλητικές για τη ζωή στις πιο ακραίες εκδηλώσεις της διαταραχής (Lochner et al., 2017). Η ίδια η εικόνα του δέρματος, με πληγές σε διαφορετικά στάδια κι ουλές διαφορετικής ηλικίας πάνω στο ίδιο άτομο, είναι αρκετά χαρακτηριστική κλινικά και πολύ συχνά αποτελεί το πρώτο στοιχείο που οδηγεί τον δερματολόγο ή τον γενικό ιατρό να υποψιαστεί τη ΔΕ.
Η Διαταραχή Εκδορών δεν προκαλείται από έναν μοναδικό παράγοντα, ούτε υπάρχει κάποιο συγκεκριμένο αίτιο που μπορεί να εξηγήσει την εμφάνισή της από μόνο του. Η σύγχρονη έρευνα έχει καταλήξει στο ότι πρόκειται για μια διαταραχή με σύνθετη αιτιολογία, στην οποία συνδυάζονται κι αλληλεπιδρούν γενετικοί, νευροβιολογικοί, ψυχολογικοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες, ο καθένας από τους οποίους μπορεί να έχει διαφορετική βαρύτητα από άτομο σε άτομο. Αυτό λοιπόν που σήμερα ονομάζουμε ψυχοβιολογική προσέγγιση της διαταραχής είναι ακριβώς αυτή η σύνθεση των διαφορετικών αιτιολογικών επιπέδων, κι όχι η αναγωγή της σε ένα και μοναδικό αίτιο.
Γενετικοί παράγοντες
Σε γενετικό επίπεδο, μελέτες σε διδύμους έχουν δείξει ότι η Διαταραχή Εκδορών διαθέτει σαφή κληρονομική συνιστώσα, με τους γενετικούς παράγοντες να εξηγούν περίπου το 40% της διακύμανσης των συμπτωμάτων ξυσίματος στον γενικό πληθυσμό (Okumuş & Akdemir, 2023). Όταν ένα άτομο έχει συγγενή πρώτου βαθμού (γονέα, αδελφό ή παιδί) με διαγνωσμένη ΔΕ ή με κάποια άλλη διαταραχή του ιδεοψυχαναγκαστικού φάσματος, ο κίνδυνος να εμφανίσει κι αυτό τη διαταραχή κάποια στιγμή είναι αισθητά αυξημένος σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό. Σε κλινικά δείγματα ασθενών με ΔΕ ή με Τριχοτιλλομανία, σχεδόν το 30% αναφέρει τουλάχιστον έναν συγγενή πρώτου βαθμού με την ίδια οικογένεια διαταραχών, ενώ στο 22% περίπου των ίδιων οικογενειών συναντάμε επίσης διαταραχές χρήσης ουσιών (Okumuş & Akdemir, 2023). Όπως συμβαίνει στις περισσότερες ψυχικές διαταραχές, η ΔΕ δεν είναι αποτέλεσμα ενός μοναδικού γονιδίου, αλλά της αθροιστικής επίδρασης πολλών διαφορετικών γονιδιακών παραλλαγών χαμηλής επίδρασης, που στο σύνολό τους διαμορφώνουν τη γενετική ευαλωτότητα του ατόμου.
Νευροβιολογικοί παράγοντες
Σε νευροβιολογικό επίπεδο, η ΔΕ θεωρείται σήμερα μια διαταραχή του φλοιο – ραβδωτο – θαλαμο – φλοιικού κυκλώματος (cortico-striato-thalamo-cortical circuit, CSTC), του ίδιου δηλαδή κυκλώματος που εμπλέκεται και στις υπόλοιπες Ιδεοψυχαναγκαστικές διαταραχές. Στις απεικονιστικές μελέτες έχει αναδειχθεί συγκεκριμένα μειωμένη ενεργοποίηση καιώς και μειωμένος όγκος της φαιάς ουσίας στον κογχοπρομετωπιαίο φλοιό (orbitofrontal cortex, OFC) των ατόμων με ΔΕ, μια περιοχή κρίσιμη για τη λήψη αποφάσεων και τον ανασταλτικό έλεγχο των επαναλαμβανόμενων συμπεριφορών (Okumuş & Akdemir, 2023). Παράλληλα, μια πρόσφατη μελέτη με μαγνητική τομογραφία έδειξε ότι όσο πιο σοβαρή είναι η εικόνα του ξυσίματος, τόσο μικρότερο είναι το πάχος του φλοιού στην υπερχείλια έλικα και σε γειτονικές βρεγματικές περιοχές, δομές που συμμετέχουν στην ενσωμάτωση των απτικών αισθήσεων και στην επεξεργασία της εικόνας του σώματος (Harries et al., 2017). Στην ίδια μελέτη, η αυξημένη παρορμητικότητα του ατόμου συσχετίστηκε με αυξημένο πάχος της αριστερής νήσου του Reil (insula), περιοχής στενά συνδεδεμένης με τη συνείδηση των εσωτερικών σωματικών αισθήσεων.
Σε νευροχημικό επίπεδο, ο πιο μελετημένος μηχανισμός αφορά τη δυσλειτουργία του γλουταμινικού συστήματος. Η σύγχρονη υπόθεση προτείνει ότι στη ΔΕ υπάρχει μια αυξημένη γλουταμινεργική διέγερση στον κογχοπρομετωπιαίο φλοιό και στο ραβδωτό σώμα, σε συνδυασμό με μειωμένη ανασταλτική δράση του GABA, μοτίβο που οδηγεί σε υπερενεργοποίηση των κυκλωμάτων τα οποία φυσιολογικά «φρενάρουν» τις επαναλαμβανόμενες κινητικές συμπεριφορές (Lee & Lipner, 2022). Η υπόθεση αυτή υποστηρίζεται κι από το γεγονός ότι η Ν-ακετυλοκυστεΐνη, ένας ρυθμιστής του γλουταμινικού συστήματος, εμφανίζει την πιο πειστική αποτελεσματικότητα από όλες τις φαρμακολογικές παρεμβάσεις που έχουν δοκιμαστεί έως σήμερα στη ΔΕ.
Ψυχολογικοί παράγοντες
Σε ψυχολογικό επίπεδο, το πιο κεντρικό μοντέλο για την κατανόηση της διαταραχής στηρίζεται στη μηχανική της ενίσχυσης. Όπως είδαμε νωρίτερα, το «πείραγμα» του δέρματος ακολουθείται από μια στιγμιαία ανακούφιση από την προηγούμενη ένταση κι από ένα διακριτό αίσθημα ευχαρίστησης, και αυτή η διπλή θετική κι αρνητική ενίσχυση εδραιώνει τη συμπεριφορά μέσα στον χρόνο. Με τα χρόνια, ο εγκέφαλος μαθαίνει να καταφεύγει στο ξύσιμο για να ρυθμίσει μια ολόκληρη γκάμα δυσάρεστων εσωτερικών καταστάσεων, από το άγχος και την ανία έως τον θυμό, την κούραση και το συναισθηματικό κενό. Παρόμοια με την Τριχοτιλλομανία, τα άτομα με ΔΕ εμφανίζουν επίσης σαφείς δυσκολίες στη συναισθηματική ρύθμιση, καθώς κι ένα προφίλ προσωπικότητας με αυξημένα στοιχεία τελειομανίας και νευρωτισμού (Okumuş & Akdemir, 2023).
Πρόσφατη έρευνα έχει αναδείξει επίσης τον κρίσιμο ρόλο που παίζει η καταναγκαστικότητα ως ξεχωριστό χαρακτηριστικό της προσωπικότητας στην κλινική εικόνα της ΔΕ (Grant & Chamberlain, 2022). Στη συγκεκριμένη μελέτη, όσο πιο έντονη ήταν η καταναγκαστικότητα του ατόμου, τόσο μεγαλύτερη ήταν η συνολική του δυσλειτουργία και τόσο χειρότερη η ποιότητα της ζωής του, ανεξάρτητα από την ίδια τη βαρύτητα των συμπτωμάτων ξυσίματος. Το εύρημα αυτό υποδεικνύει ότι η καταναγκαστικότητα δεν είναι απλά ένα συνοδευτικό χαρακτηριστικό, αλλά μια κεντρική ψυχολογική διάσταση που καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τη συνολική επιβάρυνση που υφίσταται το άτομο από τη διαταραχή.
Περιβαλλοντικοί παράγοντες
Στο περιβαλλοντικό επίπεδο, οι περισσότεροι ασθενείς συνδέουν την έναρξη της διαταραχής με μια συγκεκριμένη δερματολογική κατάσταση που λειτούργησε ως αρχικό έναυσμα. Η εφηβική ακμή είναι το πιο τυπικό παράδειγμα, και πιθανώς εξηγεί γιατί η ΔΕ ξεκινάει συχνότερα στην πρώιμη εφηβεία, αλλά κι άλλες δερματικές καταστάσεις όπως το έκζεμα, η ψωρίαση ή ακόμα κι ένα απλό τσίμπημα εντόμου μπορούν να δώσουν την αρχική «αφορμή» για να εκδηλωθεί η συμπεριφορά (Lochner et al., 2017). Με τον καιρό, το ξύσιμο αυτονομείται από το αρχικό δερματολογικό έναυσμα και πυροδοτείται πια από εσωτερικές καταστάσεις του ίδιου του ατόμου, με τα στρεσογόνα γεγονότα, τις περιόδους έντονης ανίας ή κούρασης και τις ώρες «κενής» απασχόλησης (downtime), όπως το διάβασμα, η οδήγηση ή η παρακολούθηση τηλεόρασης, να αποτελούν τους πιο τυπικούς πυροδοτικούς παράγοντες της καθημερινότητας (Lochner et al., 2017).
Τραυματικές εμπειρίες της παιδικής ηλικίας, ιδιαίτερα η συναισθηματική παραμέληση και η κακοποίηση, εμφανίζονται επίσης συχνότερα στο ιστορικό των ατόμων με ΔΕ σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό. Η ίδια η οικογενειακή ατμόσφαιρα στην οποία μεγάλωσε το άτομο, ιδιαίτερα όταν χαρακτηρίζεται από χαλαρούς συναισθηματικούς δεσμούς ή από δυσκολία στην έκφραση των συναισθημάτων μέσα στην οικογένεια, αποτελεί πρόσθετο παράγοντα κινδύνου για την ανάπτυξη συμπτωμάτων ξυσίματος ως μηχανισμού αυτορρύθμισης μπροστά σε δυσφορία που το ίδιο το άτομο δε μπόρεσε να μάθει να επεξεργάζεται διαφορετικά (Okumuş & Akdemir, 2023).
Η διάγνωση της Διαταραχής Εκδορών πρέπει να τίθεται από εξειδικευμένο επαγγελματία ψυχικής υγείας, ψυχίατρο ή κλινικό ψυχολόγο, μέσα από μια αναλυτική κλινική συνέντευξη και ψυχιατρική αξιολόγηση. Στην πρώτη συνεδρία, ο κλινικός λαμβάνει αναλυτικό ιστορικό για την ηλικία έναρξης του ξυσίματος, για τις περιοχές του σώματος που εμπλέκονται, για το αν το πρότυπο είναι αυτόματο, εστιασμένο ή και τα δύο, για τα συναισθηματικά ερεθίσματα που πυροδοτούν τα επεισόδια, για τον χρόνο που το άτομο αφιερώνει καθημερινά στο «πείραγμα», καθώς και για τις προσπάθειες ελέγχου της συμπεριφοράς που έχει κάνει το ίδιο μέχρι τότε. Στη συστηματική αξιολόγηση της βαρύτητας αξιοποιείται διεθνώς η Skin Picking Scale – Revised (SPS-R), καθώς και μια εκδοχή της Yale – Brown Obsessive Compulsive Scale ειδικά προσαρμοσμένη για τη ΔΕ (NE-YBOCS), ενώ για τη διάκριση των δύο κλινικών υπότυπων χρησιμοποιείται η Milwaukee Inventory for the Dimensions of Skin Picking (MIDAS), που εκτιμά τη σχετική βαρύτητα του αυτόματου και του εστιασμένου ξυσίματος (Grant et al., 2021). Παρόμοια με τη διαγνωστική διαδικασία της Τριχοτιλλομανίας, η συνεργασία με δερματολόγο αποκτά συχνά καθοριστική σημασία, καθώς πολλοί ασθενείς προσέρχονται πρώτα σε δερματολογικό ιατρείο και η δερματολογική εκτίμηση μπορεί να αποκλείσει υποκείμενες δερματικές παθήσεις που θα εξηγούσαν εναλλακτικά την κλινική εικόνα.
Σύμφωνα με τα διαγνωστικά κριτήρια του DSM-5 και του ICD-11, για να τεθεί η διάγνωση της Διαταραχής Εκδορών απαιτείται η παρουσία πέντε χαρακτηριστικών στοιχείων: η ύπαρξη επαναλαμβανόμενου «πειράγματος» του δέρματος που οδηγεί σε ορατές δερματικές βλάβες, οι επανειλημμένες αλλά αποτυχημένες προσπάθειες του ατόμου να μειώσει ή να διακόψει τη συμπεριφορά αυτή, η σαφής κλινική δυσφορία ή λειτουργική επιβάρυνση σε κοινωνικό, επαγγελματικό ή άλλο σημαντικό τομέα της ζωής του, η μη απόδοση του ξυσίματος στις άμεσες φυσιολογικές επιδράσεις κάποιας ουσίας ή σε κάποια άλλη ιατρική κατάσταση, καθώς και η μη εξήγηση της συμπεριφοράς από κάποια άλλη ψυχική διαταραχή. Τα δύο διαγνωστικά συστήματα συμφωνούν στα κριτήρια αυτά κι έχουν εντάξει τη ΔΕ στην ίδια κατηγορία των Ιδεοψυχαναγκαστικών και Συναφών Διαταραχών μαζί με την Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή, τη Σωματοδυσμορφική Διαταραχή, τη Διαταραχή Αποθησαύρισης«και την αδελφή της Τριχοτιλλομανία.
Σημαντικό μέρος της διαγνωστικής διαδικασίας αποτελεί κι η διαφορική διάγνωση από καταστάσεις με παρόμοια ή κοινά κλινικά χαρακτηριστικά. Σε σωματικό επίπεδο, χρειάζεται να αποκλειστούν δερματολογικές παθήσεις που μπορούν να δώσουν εικόνα δερματικών βλαβών χωρίς ψυχογενή αιτία, ιδιαίτερα η ψώρα με τον χαρακτηριστικό νυχτερινό κνησμό και τις τυπικές μεσοδακτύλιες βλάβες της, η ατοπική δερματίτιδα, η ψωρίαση, οι αλλεργικές αντιδράσεις και διάφορες πρωτοπαθείς δερματικές λοιμώξεις, καθώς και ορισμένες σπάνιες γενετικές καταστάσεις όπως το σύνδρομο Prader – Willi, στο οποίο το ξύσιμο του δέρματος αποτελεί χαρακτηριστικό κλινικό εύρημα (Lochner et al., 2017). Στη σωματική διαφορική εντάσσεται επίσης και η χρήση ψυχοδιεγερτικών ουσιών (κοκαΐνη, αμφεταμίνες, μεθαμφεταμίνη), που μπορούν να προκαλέσουν την ψευδαίσθηση εντόμων που τρέχουν κάτω από το δέρμα (formication) κι οδηγούν δευτερογενώς σε εκτεταμένο ξύσιμο και βλάβες, καθώς κι η παραληρητική παρασίτωση (delusional infestation), μια ψυχωτικού τύπου κατάσταση όπου το άτομο πιστεύει ακράδαντα ότι έχει μολυνθεί από έντομα ή παράσιτα και ξύνεται για να τα απομακρύνει.
Σε καθαρά ψυχιατρικό επίπεδο, οι σημαντικότερες διαφορικές διαγνώσεις αφορούν τις υπόλοιπες Ιδεοψυχαναγκαστικές και Συναφείς Διαταραχές. Στη Σωματοδυσμορφική Διαταραχή« το ξύσιμο εμφανίζεται συχνά ως «διορθωτική» συμπεριφορά για μια συγκεκριμένη υποτιθέμενη ατέλεια του δέρματος, όπως ένα σημάδι, ένα σπυράκι ή μια εξανθηματική περιοχή, και υποκινείται από μια έντονη γνωστική ενασχόληση με την εμφάνιση. Στη ΔΕ, αντίθετα, κυριαρχεί η ίδια η συμπεριφορά κι όχι η ενασχόληση με την εμφάνιση, και πολλά άτομα ξύνονται χωρίς να εστιάζουν ταυτόχρονα σε κάποια συγκεκριμένη ατέλεια. Στην Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή με ιδέες μόλυνσης, το ξύσιμο μπορεί να αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου τελετουργικού «καθαρισμού» κι ακολουθείται συνήθως από εκτεταμένο πλύσιμο, σε αντίθεση με τη ΔΕ όπου το «πείραγμα» είναι αυτοσκοπός. Η αδελφή διαταραχή της Τριχοτιλλομανίας διαφοροποιείται από τη ΔΕ μόνο από τον στόχο της συμπεριφοράς (τρίχες αντί δέρματος), αν και κάποιες φορές και οι δύο διαταραχές συνυπάρχουν στο ίδιο άτομο. Η Στερεοτυπική Κινητική Διαταραχή, που εμφανίζεται κυρίως σε άτομα με νοητική υστέρηση ή με Διαταραχή Φάσματος Αυτισμού, παρουσιάζει επαναλαμβανόμενες κινήσεις χωρίς εμφανή λειτουργικό σκοπό κι οδηγεί επίσης σε δερματικές βλάβες, διαφέρει όμως κλινικά από τη ΔΕ καθώς οι κινήσεις είναι πιο ομοιόμορφες, ξεκινούν πολύ νωρίτερα στη ζωή και δε συνοδεύονται από τον χαρακτηριστικό κύκλο έντασης – ανακούφισης. Στην Προσποιητή Διαταραχή (factitious disorder), το άτομο δημιουργεί σκόπιμα δερματικές βλάβες με στόχο να αποκτήσει την προσοχή των γιατρών ή τον ρόλο του ασθενούς, χωρίς όμως να υπάρχει η εσωτερική παρόρμηση κι η ντροπή που χαρακτηρίζουν τη ΔΕ.
Ίσως η πιο απαιτητική όμως διαφορική διάγνωση είναι αυτή που πρέπει να γίνει με τον Μη Αυτοκτονικό Αυτοτραυματισμό (Non-Suicidal Self-Injury, NSSI), καθώς και στις δύο καταστάσεις το άτομο εμφανίζει εκτεταμένες πληγές στο δέρμα του από τα ίδια του τα χέρια, και η σύγχυση μεταξύ τους έχει συχνά καθοριστικές θεραπευτικές συνέπειες αν δε λυθεί έγκαιρα. Σε κλινικό επίπεδο όμως, ο αυτοτραυματισμός είναι μια συμπεριφορά που έχει στόχο της τον ίδιο τον πόνο, καθώς το άτομο που χαράζει το χέρι του ή κάποιος που καίει την επιδερμίδα του αναζητά ακριβώς αυτή την οξεία αίσθηση του πόνου, είτε για να αποσπαστεί από κάτι αφόρητο που νιώθει μέσα του είτε για να επιβάλει στον εαυτό του μια τιμωρία που πιστεύει ότι του αξίζει. Εκδηλώνεται κατά κανόνα σε άτομα με τραυματικές εμπειρίες και δυσκολίες συναισθηματικής ρύθμισης, κάποιες φορές στο πλαίσιο οριακής προσωπικότητας. Η Διαταραχή Εκδορών από την άλλη δεν επιδιώκει ποτέ τον πόνο, ενώ ξεκινάει πολλές φορές εντελώς ασυναίσθητα την ώρα που το άτομο διαβάζει ή βλέπει τηλεόραση και γίνεται αντιληπτή εκ των υστέρων, όταν θα δει τις κρούστες στον καθρέφτη του μπάνιου. Η σημασία αυτής της διαφοράς οδήγησε τους συντάκτες του DSM-5 να αναφέρουν τον αυτοτραυματισμό ονομαστικά ως κατάσταση που πρέπει να αποκλειστεί πριν τεθεί η διάγνωση της ΔΕ, ενώ κι οι μεγάλες επιδημιολογικές μελέτες της διαταραχής αποκλείουν συστηματικά από τα δείγματά τους τα άτομα που εκδηλώνουν αυτοτραυματικές συμπεριφορές (Farhat et al., 2023).
Η θεραπεία της Διαταραχής Εκδορών στηρίζεται κυρίως στην ψυχοθεραπεία, ενώ η φαρμακευτική αγωγή έχει πιο περιορισμένο και υποστηρικτικό ρόλο σε σχέση με αυτό που ισχύει στις περισσότερες από τις άλλες ψυχιατρικές διαταραχές. Δεν υπάρχει μέχρι σήμερα κάποιο φάρμακο εγκεκριμένο ειδικά για τη θεραπεία της ΔΕ και η αποτελεσματικότητα των διαθέσιμων φαρμακευτικών επιλογών παραμένει συνολικά μέτρια, με τα πιο πειστικά δεδομένα να προέρχονται από τη γλουταμινεργικά δρώσα Ν-ακετυλοκυστεΐνη (Lochner et al., 2017).
Ψυχοθεραπεία
Στο πεδίο της ψυχοθεραπείας, η Θεραπεία Αναστροφής Συνηθειών (Habit Reversal Training, HRT) αποτελεί την πρώτη γραμμή θεραπευτικής παρέμβασης, με την ίδια ερευνητική τεκμηρίωση που έχει δείξει και στην “αδελφή” της Τριχοτιλλομανία. Σχεδιάστηκε από τους Azrin και Nunn το 1973 και στηρίζεται στην κατανόηση του ξυσίματος ως μιας εδραιωμένης συνήθειας που έχει ξεφύγει από τον συνειδητό έλεγχο του ατόμου. Ας πάρουμε για παράδειγμα μια νεαρή γυναίκα που ξύνει το πρόσωπό της κάθε βράδυ μετά το ντους, χωρίς να καταλαβαίνει για πόση ώρα κάθεται μπροστά στον καθρέφτη του μπάνιου. Ο θεραπευτής της δε θα της ζητήσει να σταματήσει αμέσως, αλλά στις πρώτες συνεδρίες θα της δώσει ένα ημερολόγιο στο οποίο θα καταγράφει για δύο εβδομάδες το ξύσιμο, με ποια διάθεση πήγε στο μπάνιο, ποιο σημείο του προσώπου της πείραξε και πόσο κράτησε όλο αυτό. Πολλά άτομα στις πρώτες αυτές καταγραφές ξαφνιάζονται με όσα ανακαλύπτουν για τη συμπεριφορά τους. Διαπιστώνουν ότι το ξύσιμο δεν είναι «τυχαίο» όπως νόμιζαν, αλλά συνδέεται με συγκεκριμένες ώρες και διαθέσεις που μέχρι τότε δεν είχαν συνδέσει μεταξύ τους. Η φάση αυτή λέγεται εκπαίδευση επίγνωσης (awareness training) κι αποτελεί το θεμέλιο πάνω στο οποίο θα στηριχτεί όλη η υπόλοιπη ψυχοθεραπευτική εργασία.
Όταν εδραιωθεί η επίγνωση, η θεραπεία προχωράει σε ένα δεύτερο εργαλείο, την εκπαίδευση σε αντίθετη απάντηση (competing response training). Όταν εμφανίζεται η παρόρμηση να ξυστεί, το άτομο μαθαίνει να καταφεύγει σε μια εναλλακτική κίνηση των χεριών του που δε συμβαδίζει με αυτή, για παράδειγμα να σφίγγει τις γροθιές του για ένα δύο λεπτά μέχρι να υποχωρήσει η παρόρμηση. Αυτό εργαλείο θα βρει σταδιακά τη δική του παραλλαγή ανάλογα με την καθημερινότητα του ατόμου, ανάμεσα σε χιλιάδες πιθανότητες, όπως το να φοράει συστηματικά το βραδυ ένα βραχιόλι που μπορεί να το στρίβει όταν νιώσει την ορμή ή να κρατάει στο γραφείο του ένα μπαλάκι αντι-στρες που θα αρχίσει να σφίγγει αντί να ξύσει το πρόσωπό του. Όσες περισσότερες φορές ολοκληρωθεί ο νέος αυτός κύκλος μέσα στη μέρα, τόσο πιο εύκολο γίνεται την επόμενη φορά. Στις τυχαιοποιημένες κλινικές μελέτες, η HRT έχει αναδειχθεί ως η πιο τεκμηριωμένη ψυχοθεραπευτική παρέμβαση για τη ΔΕ, με τη βελτίωση των ασθενών να διατηρείται και στους μήνες που ακολουθούν τη λήξη της θεραπείας (Lochner et al., 2017).
Σύγχρονες ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις διευρύνουν το βασικό αυτό μοντέλο. Η Θεραπεία Αποδοχής και Δέσμευσης (Acceptance and Commitment Therapy, ACT), που ανήκει στις λεγόμενες θεραπείες τρίτης γενιάς, έχει εφαρμοστεί στη ΔΕ είτε αυτόνομα είτε σε συνδυασμό με την HRT, μιας προσέγγισης γνωστής ως acceptance-enhanced behavior therapy. Η εργασία στρέφεται εδώ όχι τόσο στον άμεσο έλεγχο της συμπεριφοράς, όσο στη μεταβολή της σχέσης που έχει το ίδιο το άτομο με την παρόρμηση που το πιέζει, μαθαίνοντάς το να την παρατηρεί χωρίς να αντιδρά αυτόματα. Πιο πρόσφατα, μια ευρύτερη επέκταση της HRT γνωστή ως Comprehensive Behavioral Treatment (ComB), εξατομικεύει την παρέμβαση ανάλογα με το αν η συμπεριφορά κάθε ατόμου πυροδοτείται κυρίως από αισθητηριακά, συναισθηματικά ή περιβαλλοντικά ερεθίσματα, σχεδιάζοντας στοχευμένες στρατηγικές για το προφίλ του. Παράλληλα, διαδικτυακές μορφές αυτο-βοήθειας βασισμένες στην HRT έχουν δείξει ενθαρρυντικά αποτελέσματα και μπορούν να αποτελέσουν μια χρήσιμη πρώτη επιλογή για άτομα που δυσκολεύονται να αναζητήσουν δια ζώσης θεραπευτή (Lochner et al., 2017).
Φαρμακευτική αγωγή
Η φαρμακευτική αγωγή στη ΔΕ χορηγείται σε συνεργασία με ψυχίατρο, κυρίως όταν η ψυχοθεραπεία από μόνη της δεν αποδίδει τα αναμενόμενα αποτελέσματα ή όταν συνυπάρχει σημαντική συννοσηρότητα όπως Μείζων Καταθλιπτική Διαταραχή ή Γενικευμένη Αγχώδης Διαταραχή. Οι εκλεκτικοί αναστολείς επαναπρόσληψης σεροτονίνης (SSRIs) χρησιμοποιούνται συχνά λόγω του φιλικού τους προφίλ ασφαλείας, παρότι τα αποτελέσματα των ερευνών για τη ΔΕ είναι αντιφατικά και η μέση αποτελεσματικότητά τους ειδικά για τα συμπτώματα του ξυσίματος παραμένει μέτρια.
Από τις φαρμακευτικές κατηγορίες, τα πιο ενθαρρυντικά αποτελέσματα έχουν δώσει μέχρι στιγμής εκείνες που τροποποιούν το γλουταμινικό σύστημα του εγκεφάλου, εύρημα που συνδέεται άμεσα με τα νευροχημικά δεδομένα που είδαμε νωρίτερα στα Αίτια. Η Ν-ακετυλοκυστεΐνη (N-acetylcysteine, NAC) έχει δείξει σε τυχαιοποιημένη ελεγχόμενη μελέτη ότι σχεδόν το 47% των ασθενών με ΔΕ εμφανίζει σαφή κλινική βελτίωση, σε σχέση με μόλις 19% στην ομάδα του εικονικού φαρμάκου, με αρκετά καλό προφίλ ανεκτικότητας και τις γαστρεντερικές ενοχλήσεις να αποτελούν τη συνηθέστερη παρενέργεια (Lee & Lipner, 2022). Στην κλινική πρακτική η NAC αξιοποιείται συνήθως ως συμπληρωματική επιλογή στην ψυχοθεραπεία, ειδικά σε άτομα όπου τα συμπεριφορικά εργαλεία από μόνα τους δεν επαρκούν. Άλλες φαρμακολογικές επιλογές, όπως αντιεπιληπτικά, άτυπα αντιψυχωσικά ή ανταγωνιστές οπιοειδών υποδοχέων, έχουν δοκιμαστεί σε μικρότερη κλίμακα κι αναφορές μεμονωμένων περιστατικών, χωρίς να μπορούν προς το παρόν να συσταθούν σε γενικευμένη βάση.
Παράλληλα με την κλινική παρέμβαση, αρκετές επιπλέον πρακτικές που μπορεί να ενσωματώσει το ίδιο το άτομο στη ζωή του βοηθούν στη μείωση της συχνότητας των επεισοδίων. Πολλά άτομα μαθαίνουν να αναγνωρίζουν τις πιο ευάλωτες ώρες τους, για παράδειγμα όταν παρακολουθούν τηλεόραση το βράδυ ή όταν στέκονται μπροστά στον καθρέφτη του μπάνιου μετά το ντους, κι ετοιμάζονται γι’ αυτές με κάποιο φυσικό εμπόδιο που κρατάει τα χέρια τους απασχολημένα, όπως τα γάντια ή ένα μπαλάκι αντι-στρες. Πέρα από αυτό, μικρές αλλαγές στο ίδιο το σπίτι κάνουν αρκετή διαφορά. Πολλοί ξεκινούν τη θεραπεία τους κρύβοντας τα τσιμπιδάκια από το συρτάρι τους και αντικαθιστώντας τον μεγεθυντικό καθρέφτη του μπάνιου με έναν απλό, ενώ η καθημερινή ενυδάτωση του δέρματος μειώνει τις μικρές ατέλειες που το άτομο τείνει να σκαλίζει. Πολύ σημαντική μπορεί να φανεί επίσης η συμμετοχή σε ομάδες αυτοβοήθειας ή σε ομαδική θεραπεία, καθώς αρκετά άτομα έχουν ζήσει για χρόνια κρατώντας τη ΔΕ ως ένα «ένοχο μυστικό» και η συνάντηση με άλλους ανθρώπους που έχουν αντίστοιχη εμπειρία μπορεί να ανακουφίσει σημαντικά από αυτή την αίσθηση απομόνωσης.
Αν αναγνωρίζεις τον εαυτό σου σε όσα διάβασες παραπάνω, αυτό από μόνο του δε σημαίνει αυτόματα πως έχεις Διαταραχή Εκδορών, μπορεί όμως να αποτελεί μια καλή αφορμή για να σκεφτείς αν αξίζει να μιλήσεις σε κάποιον επαγγελματία. Ξέρω πως το βήμα αυτό μπορεί να μοιάζει δύσκολο, ιδιαίτερα γιατί το ξύσιμο του δέρματος είναι μια από τις πιο παρεξηγημένες συμπεριφορές, και πολλοί ίσως σου έχουν πει πως πρόκειται απλά για μια «κακή συνήθεια» που με λίγη θέληση μπορείς να σταματήσεις. Μπορεί κι εσύ ο ίδιος ή η ίδια να το έχεις πιστέψει για χρόνια, να προσπαθείς ξανά και ξανά μόνη ή μόνος σου, και να νιώθεις άσχημα κάθε φορά που η παρόρμηση επιστρέφει σαν να μην εξαρτάται από εσένα. Αν αυτό σου φαίνεται οικείο, αξίζει να ξέρεις πως δεν είσαι μόνη ή μόνος σε αυτό, και πως υπάρχει ένας ολόκληρος κόσμος εξειδικευμένης βοήθειας που μπορεί να σε ακούσει χωρίς να σε κρίνει και να σου δώσει εργαλεία που ίσως για χρόνια προσπαθούσες να βρεις από μόνη/ος σου.
Πέρα από τη γενικότερη αυτή εικόνα, και κάποια πιο συγκεκριμένα σημάδια μπορούν να σου δείξουν πως μάλλον είναι ώρα να ζητήσεις μια κλινική αξιολόγηση. Ίσως έχεις παρατηρήσει πως ο χρόνος που περνάς για να ξυστείς έχει αρχίσει να ξεπερνά τη μία ώρα την ημέρα, ή ότι σου τρώει μεγάλα κομμάτια από τις βραδινές σου ώρες χωρίς να μπορείς να το ελέγξεις. Μπορεί επίσης να αποφεύγεις σταδιακά την παραλία, την πισίνα, στιγμές οικειότητας με τους ανθρώπους που σε νοιάζουν ή φωτογραφίες κοντινής λήψης, και να χρειάζεται κάθε φορά πριν βγεις από το σπίτι μια εκτεταμένη διαδικασία κάλυψης με make-up και μακρυμάνικα ρούχα που να κρύβουν τις βλάβες. Σε ορισμένες περιπτώσεις, στην εικόνα αυτή μπορεί να προστίθενται και πιο σοβαρά ζητήματα όπως λοιμώξεις του δέρματος ή ουλές που αρχίζουν να γίνονται μόνιμες, καταστάσεις που αξίζει να αξιολογηθούν τόσο από έναν δερματολόγο όσο και από κάποιον επαγγελματία ψυχικής υγείας.
Αν τέλος ανάμεσα σε όλα αυτά υπάρχουν στιγμές που νιώθεις πως δεν αντέχεις πια, ή αν περνούν από το μυαλό σου σκέψεις πως η ζωή σου δεν αξίζει, σε παρακαλώ μη μένεις μόνη ή μόνος σου με αυτό. Πολλές φορές, η χρόνια ντροπή και η εξάντληση από τη ΔΕ μπορεί να συνυπάρχουν με ένα Μείζον Καταθλιπτικό Επεισόδιο που χρειάζεται κι αυτό τη δική του φροντίδα. Το πρώτο βήμα μπορεί να είναι μια συζήτηση με το γενικό σου γιατρό ή με κάποιο δερματολόγο που σε γνωρίζει, κι από εκεί μια παραπομπή σε ψυχίατρο ή κλινικό ψυχολόγο εξειδικευμένο στις Ιδεοψυχαναγκαστικές και Συναφείς Διαταραχές, είτε σε δομή δημόσιας ψυχικής υγείας είτε σε κάποιον ιδιώτη επαγγελματία, ανάλογα με τις δυνατότητες και τις ανάγκες σου. Σε κάθε περίπτωση, αξίζει να θυμάσαι πως όσο νωρίτερα ζητήσεις βοήθεια, τόσο πιο εύκολα μπορείς να ξανακερδίσεις τη σχέση με το ίδιο σου το δέρμα και τη ζωή που η Διαταραχή Εκδορών σου έχει σταδιακά συρρικνώσει.
Αν είσαι γονέας κι έχεις αρχίσει να παρατηρείς τέτοια σημάδια στο παιδάκι ή στον έφηβό σου, μη διστάσεις να ζητήσεις τη γνώμη ενός παιδοψυχιάτρου. Είναι απόλυτα φυσιολογικό να νιώθεις αρχικά μια επιφύλαξη ή να σκέφτεσαι ότι ίσως πρόκειται για υπερβολή ή για μια φάση που θα φύγει από μόνη της. Πολλοί γονείς έχουν ακριβώς αυτή τη σκέψη πριν αποφασίσουν να κάνουν το πρώτο βήμα, αλλά θα ήθελα να τονίσω ότι μια απλή αξιολόγηση από εξειδικευμένο επαγγελματία δεν πρόκειται να «κολλήσει» στο παιδί κάποια ταμπέλα, ούτε να αναστατώσει την οικογενειακή καθημερινότητα. Αντιθέτως, όσο πιο νωρίς γίνει αυτή η εκτίμηση, τόσο πιο καλά θα ανταποκριθεί το παιδί ή ο έφηβός στην ενδεδειγμένη θεραπεία, εάν αυτή χρειάζεται, πριν προλάβει η συμπεριφορά να εδραιωθεί ως μια μόνιμη συνήθεια, και γλιτώνοντάς του έτσι πολλά χρόνια κρυφής προσπάθειας κι αυτοκριτικής στην ενήλικη ζωή του.
Από την οπτική του ατόμου
Πολλά άτομα με Διαταραχή Εκδορών έχουν μια ιδιαίτερη σχέση με τον καθρέφτη του μπάνιου τους. Συνήθως πρόκειται για αυτόν με το έντονο φως που αναδεικνύει κάθε λεπτομέρεια, ή για έναν μικρό μεγεθυντικό καθρέφτη που το άτομο έχει αγοράσει «για το μακιγιάζ» αλλά καταλήγει να τον χρησιμοποιεί για κάτι αρκετά διαφορετικό. Μπαίνει στο μπάνιο για να πλύνει τα δόντια του ή να πλυθεί, ρίχνει μια ματιά από πιο κοντά, εντοπίζει μια μικρή ατέλεια που οι περισσότεροι δε θα έβλεπαν καν, και πέντε λεπτά αργότερα έχει ήδη ξεχαστεί κι έχει αρχίσει να την ξύνει. Όταν τελικά συνέλθει, μπορεί να είναι μισή ή κι ολόκληρη ώρα μετά χωρίς να έχει καταλάβει πώς πέρασε ο χρόνος, με τα μάτια κουρασμένα από την υπερπροσήλωση και τα δάχτυλα κόκκινα από την πίεση.
Μέσα στο επεισόδιο κυριαρχεί συνήθως μια σκέψη που επανέρχεται διαρκώς: «μόνο ένα ακόμα και σταματάω». Το «ένα ακόμα» όμως ακολουθείται από άλλο, κι από άλλο, μέχρι να μη μείνει τίποτα να «διορθωθεί» κι αντί για το αρχικό σπυράκι που ξεκίνησε όλη την ιστορία, ο καθρέφτης δείχνει πια ένα πρόσωπο γεμάτο πληγές. Μετά την κορύφωση ακολουθεί συνήθως μια μικρή ρουτίνα περιποίησης, με αντισηπτικά, κρέμες κι επιθέματα που λειτουργούν παρηγορητικά μόνο για λίγες ώρες, μέχρι το άτομο να μπει ξανά στο μπάνιο, να βγάλει λίγο την κρέμα για να ελέγξει «πώς πάει το γιάτρεμα», και να ξεκινήσει μια καινούρια διαδικασία ξυσίματος.
Στην καθημερινότητά του, το άτομο μαθαίνει σταδιακά να κάνει υπολογισμούς που οι άλλοι δεν χρειάζεται να σκέφτονται. Πριν από έναν γάμο ή μια συνέντευξη εργασίας, μετράει ανάποδα στο μυαλό του πόσες μέρες χρειάζονται για να κλείσουν οι πληγές της προηγούμενης εβδομάδας, και θέτει στον εαυτό του «καραντίνες» από τους καθρέφτες που σπάνια καταφέρνει να τις τηρήσει. Η σχέση του με τις φωτογραφίες μπορεί επίσης να αλλάζει. Ο ίδιος άνθρωπος που παλιά έβγαζε άνετα selfies, τώρα ψάχνει συγκεκριμένες γωνίες και φίλτρα ή αρνείται κατευθείαν να φωτογραφηθεί, χωρίς ποτέ να εξηγεί στους φίλους του τον πραγματικό λόγο. Στις επισκέψεις στον δερματολόγο, πολλά άτομα νιώθουν την ανάγκη να επινοήσουν εξηγήσεις: «μου έσκασε αλλεργία», «κάτι έφαγα και με πείραξε», «νευρίασα και μου βγήκαν μερικά σπυράκια». Αυτές είναι μόνο κάποιες από τις δικαιολογίες που μπορεί να χρησιμοποιήσουν, ακριβώς γιατί η αλήθεια τους φαίνεται ντροπιαστική και τη συνοδεύει τεράστια ψυχική δυσφορία.
Από την οπτική των οικείων
Τις περισσότερες φορές οι οικείοι έχουν ήδη παρατηρήσει πως κάτι συμβαίνει πολύ πριν το ακούσουν από το αγαπημένο τους άτομο. Κάποιες φορές η ανακάλυψη αυτή γίνεται τυχαία, για παράδειγμα όταν κάποιος σύντροφος ξεχάσει το κινητό του στο μπάνιο και μπει την ώρα που το άτομο στέκεται μπροστά στον καθρέφτη με τα δάχτυλα στο πρόσωπό του, ή όταν μια μητέρα παρατηρεί σε ένα οικογενειακό ταξίδι ότι η κόρη της δε βγάζει το παρεό ούτε για να μπει στη θάλασσα. Η αρχική αντίδραση συνήθως είναι απορία: «μα τι ακριβώς γίνεται εδώ;». Στους πρώτους μήνες μετά την ανακάλυψη, οι περισσότεροι οικείοι κάνουν συνήθως ένα ή δύο λάθος βήματα. Πιστεύουν πως πρόκειται για μια φάση άγχους που θα κοπάσει μόνη της, ή για μια ακμή που χρειάζεται απλώς πιο επιθετική δερματολογική αγωγή, κι έτσι μπορεί να καταλήξουν να οδηγούν τον άνθρωπό τους από τον έναν ειδικό στον άλλο χωρίς ποτέ να φτάσουν στην πόρτα ψυχιάτρου ή ψυχολόγου.
Μετά από κάποιο διάστημα, μπορεί να ξεκινήσουν να ακούγονται κάποιες κουβέντες που μοιάζουν λογικές αλλά καταλήγουν να πληγώνουν πολύ το άτομο: «αν δεν το πείραζες συνέχεια, θα είχες τέλειο δέρμα», «δεν καταλαβαίνω γιατί δε σταματάς, μου το έχεις υποσχεθεί τόσες φορές». Μπορεί το κίνητρο πίσω από αυτές τις φράσεις να είναι καλοπροέραιτο και να αποτελεί μια προσπάθεια των οικείων να βοηθήσουν την κατάσταση, το άτομο όμως που τις ακούει αντιλαμβάνεται μέσα από αυτές ότι φταίει αποκλειστικά το ίδιο και ότι όντως πρόκειται για μια αδυναμία του χαρακτήρα του που θα μπορούσε να την ξεπεράσει αν προσπαθούσε λίγο παραπάνω. Αυτό έχει αποτέλεσμα να νιώθει ακόμα χειρότερα και την επόμενη φορά να κρυφτεί ακόμα πιο πολύ από τους πιο κοντινούς του ανθρώπους.
Άλλοτε πάλι, οι οικείοι αρχίζουν να παίρνουν πρωτοβουλίες όπως για παράδειγμα πετάνε τον μεγεθυντικό καθρέφτη του μπάνιου ή μετακινούν τα τσιμπιδάκια κάπου όπου να μη τα βρίσκει εύκολα το άτομο. Μπορεί αυτές οι κινήσεις να γίνονται και πάλι για βοήθεια, αλλά όταν συμβαίνουν χωρίς να έχει προηγηθεί μια ανοιχτή συζήτηση με το άτομο, αυτό δε θα αισθανθεί ευγνωμοσύνη αλλά ίσως μια μεγαλύτερη ντροπή, αλλά και θλίψη ή και θυμό για τους οικείους του. Στην πράξη, η μεγαλύτερη αλλαγή στο σπίτι μπορεί να έρθει μέσα από σωστή κι έγκυρη ψυχοεκπαίδευση. Από τη στιγμή που οι οικείοι συνειδητοποιούν ότι πρόκειται για μια αναγνωρισμένη ψυχική κατάσταση κι όχι για ένα απλό ζήτημα θέλησης, ο τόνος των συζητήσεων και των διαφόρων σχολίων αλλάζει σχεδόν από μόνος του. Επιπλέον, σε πιο ευάλωτες ώρες της ημέρας, μια κοινή βόλτα μετά το δείπνο ή μια ταινία στο σαλόνι μπορεί να αντικαταστήσει εκείνο το μισάωρο στον καθρέφτη του μπάνιου χωρίς να χρειαστεί καν να ειπωθεί ο λόγος.
Πολλοί οικείοι αντιμετωπίζουν επίσης μια αόρατη ενοχή και αναρωτιούνται μήπως ευθύνονται κάπως εκείνοι για τη διαταραχή του αγαπημένου τους ατόμου. Όπως όμως είδαμε στα Αίτια, η ΔΕ δεν είναι αποκλειστικά αποτέλεσμα ανατροφής ή του γενικότερου περιβάλλοντος. Έχει κι ένα νευροβιολογικό υπόβαθρο που υπάρχει πολύ πριν το παιδί φτάσει στην εφηβεία ή πολύ πριν αρχίσουν να ζουν μαζί δύο σύντροφοι.
Μύθοι & Αλήθειες για τη Διαταραχή Εκδορών
Πηγές & ενδεικτική βιβλιογραφία
- American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). Arlington, VA: American Psychiatric Publishing.
- World Health Organization. (2019). International Classification of Diseases for Mortality and Morbidity Statistics (11th Revision). Geneva: World Health Organization.
- Geddes, J. R., Andreasen, N. C., & Goodwin, G. M. (Eds.). (2020). New Oxford Textbook of Psychiatry (3rd ed.). Oxford University Press.
- Farhat, L. C., Olfson, E., Levine, J. L. S., Li, F., Franco, A. R., Hanlon, E., Lochner, C., Stein, D. J., Grant, J. E., & Bloch, M. H. (2023). Prevalence and gender distribution of excoriation (skin-picking) disorder: A systematic review and meta-analysis. Journal of Psychiatric Research.
- Grant, J. E., & Chamberlain, S. R. (2022). The role of compulsivity in body-focused repetitive behaviors. Journal of Psychiatric Research, 151, 365–367.
- Grant, J. E., Peris, T. S., Ricketts, E. J., Lochner, C., Stein, D. J., Stochl, J., Chamberlain, S. R., Scharf, J. M., Dougherty, D. D., Woods, D. W., Piacentini, J., & Keuthen, N. J. (2021). Identifying subtypes of trichotillomania (hair pulling disorder) and excoriation (skin picking) disorder using mixture modeling in a multicenter sample. Journal of Psychiatric Research, 137, 603–612.
- Harries, M. D., Chamberlain, S. R., Redden, S. A., Odlaug, B. L., Blum, A. W., & Grant, J. E. (2017). A structural MRI study of excoriation (skin-picking) disorder and its relationship to clinical severity. Psychiatry Research, 269, 26–30.
- Lee, D. K., & Lipner, S. R. (2022). The potential of N-acetylcysteine for treatment of trichotillomania, excoriation disorder, onychophagia, and onychotillomania: An updated literature review. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19, 6370.
- Lochner, C., Roos, A., & Stein, D. J. (2017). Excoriation (skin-picking) disorder: A systematic review of treatment options. Neuropsychiatric Disease and Treatment, 13, 1867–1872.
- Okumuş, H. G., & Akdemir, D. (2023). Body focused repetitive behavior disorders: Behavioral models and neurobiological mechanisms. Turkish Journal of Psychiatry, 34(1), 50–59.
Οι πληροφορίες παρέχονται μόνο για ενημερωτικό σκοπό. Δε θα πρέπει να θεωρηθούν υποκατάστατο της εξατομικευμένης Ψυχιατρικής εξέτασης, διάγνωσης και θεραπείας.
Εάν δεν αισθάνεσαι καλά…
…μη διστάσεις να ζητήσεις βοήθεια!
Οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας είμαστε εδώ για να σε βοηθήσουμε όσο καλύτερα μπορούμε! Δε χρειάζεται να περνάς μόνος/η σου κάτι που σε δυσκολεύει τόσο… αξίζεις να έχεις τη στήριξη που χρειάζεσαι! Κι αν αυτή τη στιγμή σου φαίνεται δύσκολο να κάνεις το πρώτο βήμα, θέλω να ξέρεις πως δεν είσαι μόνος/η σου σε αυτό. Υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που προσπαθούν κάθε μέρα να φροντίσουν τον ψυχικό τους κόσμο και υπάρχουν επίσης κι επαγγελματίες που μπορούν να σταθούν δίπλα σου σε αυτή την προσπάθεια.
Δε σου λέω πως είναι πάντα εύκολο…κάποιες φορές χρειάζεται χρόνος, υπομονή κι επιμονή. Με την κατάλληλη στήριξη, όμως, τα πράγματα μπορούν να αλλάξουν! Ακόμη κι αν αυτή τη στιγμή όλα σου φαίνονται σκοτεινά ή μπερδεμένα, αυτό δε σημαίνει ότι θα παραμείνουν έτσι!
Επειδή η παρούσα σελίδα έχει ενημερωτικό και ψυχοεκπαιδευτικό χαρακτήρα, δεν μπορεί να υποκαταστήσει την άμεση επαγγελματική βοήθεια σε μια επείγουσα κατάσταση…Αν αισθάνεσαι ότι χρειάζεσαι άμεση υποστήριξη, μπορείς να απευθυνθείς στο γιατρό σου ή να καλέσεις σε κάποιο από τα τηλέφωνα υποστήριξης κι έκτακτης ανάγκης που θα βρεις παρακάτω.
τηλ. γραμμη ψυχοκοινωνικησ υποστηριξησ 10306
τηλ. γραμμη sos για παιδια, εφηβουσ & γονεισ 1056
τηλ. γραμμη ψυχολογικησ υποστηριξησ ιθακη 1145
Εθνικο Κεντρο αμεσης Βοηθειας (ΕΚΑΒ) 166
Κάρτες Αξιών & Περιορισμών
Εγγραφείτε στο newsletter και λάβετε δωρεάν τις 54 Κάρτες Αξιών & Περιορισμών, ένα εργαλείο αυτογνωσίας που σχεδιάστηκε για να σας βοηθήσει να αναγνωρίσετε τι έχει πραγματικά σημασία για εσάς και τι μπορεί να σας κρατά πίσω!
